Interpelacja w sprawie odpowiedzialności państwa za skutki niejasnych przepisów podatkowych wobec przedsiębiorców świadczących pomoc uchodźcom z Ukrainy oraz wpływu działań organów podatkowych na zaufanie obywateli do państwa w sytuacjach nadzwyczajnych

Szanowny Panie Ministrze,

na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej zwracam się do Pana Ministra z interpelacją dotyczącą systemowego problemu relacji pomiędzy państwem a obywatelami prowadzącymi działalność gospodarczą, odpowiedzialności instytucji publicznych za tworzone i stosowane przez nie reguły oraz wpływu niejednolitej wykładni prawa podatkowego na gotowość przedsiębiorców do współpracy z państwem w sytuacjach nadzwyczajnych.

Powodem skierowania niniejszej interpelacji są sygnały napływające od przedsiębiorców z branży hotelarskiej, którzy w latach 2022–2024, odpowiadając na apel władz publicznych, uczestniczyli w organizowaniu pomocy dla uchodźców wojennych z Ukrainy.

Po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie Polska stanęła wobec bezprecedensowego wyzwania humanitarnego. W krótkim czasie konieczne było zapewnienie schronienia setkom tysięcy osób uciekających przed wojną. W realizacji tego zadania zasadniczą rolę odegrali obywatele, organizacje pozarządowe, samorządy oraz przedsiębiorcy, w szczególności właściciele hoteli i innych obiektów noclegowych.

To właśnie dzięki natychmiastowemu zaangażowaniu sektora prywatnego możliwe było uniknięcie konieczności tworzenia na szeroką skalę tymczasowych obozów dla uchodźców. Hotelarze realizowali zadanie o charakterze publicznym, działając w oparciu o rozwiązania organizowane przez administrację rządową oraz wojewodów.

Wielu przedsiębiorców podejmowało te działania bez możliwości swobodnego kształtowania warunków ekonomicznych przedsięwzięcia. Stawka wynagrodzenia została określona przez państwo i obejmowała zapewnienie zakwaterowania, wyżywienia oraz szeregu świadczeń niezbędnych do prowadzenia pomocy humanitarnej. Przedsiębiorcy wykonywali zadanie zgodnie z obowiązującymi wówczas procedurami oraz praktyką organów administracji.

Obecnie część przedsiębiorców została objęta kontrolami podatkowymi, w których organy Krajowej Administracji Skarbowej przyjmują odmienne od wcześniejszej praktyki stanowisko dotyczące opodatkowania podatkiem od towarów i usług świadczeń realizowanych na rzecz uchodźców. Powstają wieloletnie zaległości podatkowe, a w niektórych przypadkach stosowane są środki egzekucyjne, w tym zajęcia rachunków bankowych przedsiębiorstw.

Jednocześnie należy zauważyć, że problem nie ma charakteru oczywistego nawet dla organów wymiaru sprawiedliwości. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 27 maja 2026 r. w sprawie o sygn. I SA/Wr 1/26 skierował pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczące tego, czy przedsiębiorcy zapewniający zakwaterowanie i wyżywienie uchodźcom działali jako podatnicy VAT oraz czy wypłacane im świadczenia podlegały opodatkowaniu tym podatkiem.

Sam fakt skierowania pytań prejudycjalnych wskazuje, że istnieją poważne i uzasadnione wątpliwości interpretacyjne. Jeżeli sąd administracyjny nie jest w stanie rozstrzygnąć tych zagadnień bez wykładni prawa unijnego dokonanej przez TSUE, powstaje pytanie, czy zasadne jest obciążanie przedsiębiorców negatywnymi konsekwencjami niejednoznaczności przepisów obowiązujących w czasie kryzysu humanitarnego.

Sprawa wykracza daleko poza indywidualne rozliczenia podatkowe. Dotyczy podstawowej zasady demokratycznego państwa prawnego, zgodnie z którą obywatel powinien móc ufać, że wykonując zadania organizowane przez państwo zgodnie z obowiązującymi wówczas regułami, nie zostanie po kilku latach obciążony konsekwencjami wynikającymi z późniejszej zmiany wykładni prawa.

Nie mniej istotny jest aspekt praktyczny. W sytuacjach nadzwyczajnych państwo nie dysponuje wystarczającymi zasobami, aby samodzielnie zapewnić natychmiastową pomoc wszystkim potrzebującym. Opiera się na współpracy z przedsiębiorcami, którzy często jako pierwsi udostępniają swoją infrastrukturę oraz ponoszą ryzyko organizacyjne i finansowe. Trudno oczekiwać, że w przyszłości przedsiębiorcy będą równie skłonni do natychmiastowego zaangażowania, jeżeli doświadczeniem wyniesionym z poprzednich lat będą dla nich wieloletnie spory podatkowe oraz stosowanie środków egzekucyjnych przed ostatecznym rozstrzygnięciem istniejących wątpliwości prawnych.

W tym kontekście należy postawić pytanie o granice odpowiedzialności obywatela za niejasność prawa tworzonego i stosowanego przez państwo oraz o standard ochrony zaufania obywateli do organów władzy publicznej wynikający z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Finansów dostrzega systemowy charakter problemu dotyczącego opodatkowania świadczeń realizowanych przez przedsiębiorców, zapewniających zakwaterowanie i wyżywienie uchodźcom z Ukrainy w latach 2022–2024?
2. Ilu przedsiębiorców zostało dotychczas objętych kontrolami lub postępowaniami podatkowymi dotyczącymi rozliczenia podatku VAT od świadczeń finansowanych przez wojewodów w związku z pomocą uchodźcom?
3. Jaka jest łączna wartość kwestionowanych przez organy podatkowe rozliczeń?
4. Czy Ministerstwo Finansów analizowało zgodność obecnej praktyki organów podatkowych z konstytucyjną zasadą zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa?
5. Czy Ministerstwo Finansów uważa za właściwe obciążanie przedsiębiorców skutkami niejednoznacznych przepisów podatkowych w sytuacji, gdy wykonywali oni zadania organizowane przez państwo według zasad obowiązujących w czasie kryzysu humanitarnego?
6. Czy wobec skierowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu pytań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ministerstwo rozważa wydanie wytycznych dotyczących ograniczenia stosowania środków egzekucyjnych do czasu wyjaśnienia istniejących wątpliwości prawnych?
7. Ile przypadków zabezpieczenia lub zajęcia rachunków bankowych przedsiębiorców miało miejsce w sprawach dotyczących rozliczeń pomocy udzielanej uchodźcom z Ukrainy?
8. Czy ministerstwo przeprowadziło analizę wpływu stosowanych działań egzekucyjnych na płynność finansową przedsiębiorstw oraz ryzyko ich niewypłacalności?
9. Czy ministerstwo rozważa przygotowanie rozwiązań legislacyjnych lub interpretacyjnych, które w podobnych sytuacjach nadzwyczajnych jednoznacznie określałyby skutki podatkowe realizacji zadań wykonywanych na rzecz państwa?
10. Czy ministerstwo planuje wypracowanie mechanizmów gwarantujących, że przedsiębiorca działający w dobrej wierze, zgodnie z praktyką organów administracji publicznej obowiązującą w czasie wykonywania zadania publicznego, nie będzie po kilku latach ponosił negatywnych konsekwencji wynikających wyłącznie z późniejszej zmiany wykładni przepisów?
11. Czy minister finansów podziela pogląd, że odbudowa zaufania przedsiębiorców do państwa jest jednym z warunków skutecznego reagowania na przyszłe sytuacje kryzysowe, takie jak konflikty zbrojne, klęski żywiołowe czy katastrofy humanitarne?

Ufam, że przedstawiona sprawa zostanie potraktowana nie jako jednostkowy spór podatkowy, lecz jako istotny problem funkcjonowania państwa prawa. Wydarzenia z lat 2022–2024 pokazały, że w sytuacjach nadzwyczajnych państwo potrzebuje aktywnej współpracy przedsiębiorców. W interesie Rzeczypospolitej Polskiej leży zatem stworzenie takich standardów działania administracji publicznej, które będą wzmacniały, a nie osłabiały zaufanie obywateli do państwa oraz pewność prawa.

Z poważaniem

Władysław Kurowski