Interpelacja w sprawie produkcji filmu dokumentalnego w reżyserii Piotra Zarębskiego (tytuł roboczy "Rozbić Wschodnie Imperium"), działań Telewizji Polskiej SA oraz nierozliczenia zobowiązań wobec twórców

Szanowna Pani Minister,

wnoszę interpelację w sprawie produkcji filmu dokumentalnego reżyserowanego przez Piotra Zarębskiego, którego tytuł roboczy brzmi „Rozbić Wschodnie Imperium”. Film miał być realizowany przy współudziale Telewizji Polskiej SA (w tym TVP Wilno) oraz stowarzyszenia Pokolenie jako producenta wykonawczego, z finansowaniem powiązanym z Ministerstwem Spraw Zagranicznych.

Z chronologii wydarzeń przedstawionej przez reżysera wynika następujący przebieg sprawy:

W 2021 r. TVP zwróciło się do Piotra Zarębskiego z propozycją realizacji filmu. Reżyser, posiadający unikalne materiały archiwalne dotyczące tematyki wschodniej, wyraził zgodę ustną pod warunkiem zagwarantowania swobody twórczej, po wcześniejszych negatywnych doświadczeniach z TVP (cenzura, brak kompetencji). Od początku informował o konieczności pozyskania dodatkowych materiałów archiwalnych z zasobów TVP i innych źródeł.

W 2022 r. trwały uzgodnienia produkcyjne, które wielokrotnie opóźniały realizację. Proponowany harmonogram był nierealistyczny (niecałe 4 miesiące na całość, brak zaplanowanych zdjęć zagranicznych, tłumaczeń i czasu na montaż). Reżyser odmówił podpisania umowy na reżyserię. Po wyborach 15 października 2023 r. odbyło się pilne spotkanie w TVP, podczas którego reżyser wyjaśnił, że nigdy nie zrezygnował z projektu. Wówczas podpisano umowę reżyserską bezpośrednio z TVP. Nowym producentem została TVP Wilno, a producentem wykonawczym – Stowarzyszenie Pokolenie z Katowic.

W toku produkcji ujawniły się poważne nieprawidłowości:

• brak dostarczenia jakichkolwiek materiałów archiwalnych z TVP (ani fotografii, ani materiału filmowego) oraz pełnych tłumaczeń wywiadów – mimo wielokrotnych monitów reżysera;
• materiały archiwalne stanowiące własność reżysera (ok. 50–60% filmu) nie zostały uregulowane finansowo (brak wykupienia praw);
• problemy z pionem produkcyjnym (ocenionym przez reżysera jako amatorski i destrukcyjny), co zmusiło go do pełnienia dodatkowych funkcji operatorskich;
• zdjęcia dokumentacyjne odbyły się m.in. na Litwie, w Gruzji i Armenii przy bezpośrednim zaangażowaniu reżysera w organizację udziału bohaterów.

Film został złożony do kolaudacji zgodnie z harmonogramem i zaakceptowany przez producenta wykonawczego. 4 października 2024 r. TVP przesłała pierwsze uwagi „redakcyjne”, z których wynikało, że nie zaakceptuje wymowy filmu. 8 listopada 2024 r. odbyła się kolaudacja w siedzibie TVP. Przedstawiciele TVP zażądali usunięcia scen dotyczących katastrofy smoleńskiej, wypowiedzi Lecha Kaczyńskiego w Tbilisi, części wypowiedzi Władimira Bukowskiego dotyczącej UE oraz stwierdzenia Jadwigi Chmielowskiej, że „UE rządzą lewacy”. Reżyser odmówił zmiany wymowy filmu i cenzurowania wypowiedzi bohaterów, żądając jednocześnie merytorycznego uzasadnienia na piśmie. Takiego uzasadnienia nigdy nie otrzymał.

Mimo ponownych wezwań (w tym z 23 grudnia 2024 r.) o przyjęcie filmu w obecnym kształcie oraz uregulowanie honorariów, korespondencja z TVP wygasła. Film nie został przyjęty, prawa do archiwaliów nie zostały uregulowane, a honoraria nie zostały wypłacone (reżyser, operatorzy, montażysta, asystent reżysera). Bohaterowie filmu jednoznacznie zaakceptowali jego obecną wersję i zastrzegli, że nie zgodzą się na poprawki niezaakceptowane przez reżysera; jeden z nich zagroził cofnięciem zgody na wykorzystanie swoich archiwalnych fotografii.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest świadome opisanego przebiegu produkcji filmu „Rozbić Wschodnie Imperium” (tytuł roboczy) oraz żądań TVP dotyczących usunięcia konkretnych scen i wypowiedzi bohaterów?
2. Jakie działania ministerstwo zamierza podjąć w celu wyjaśnienia, czy działania TVP w tej sprawie stanowiły niedozwoloną cenzurę treści historycznych i dokumentalnych, a także w celu ochrony swobody twórczej reżysera i bohaterów?
3. Czy ministerstwo wystąpi do Telewizji Polskiej SA o niezwłoczne przedstawienie merytorycznego uzasadnienia żądanych zmian oraz o ostateczne stanowisko w sprawie przyjęcia filmu w kształcie zaakceptowanym przez reżysera i bohaterów?
4. Jakie kroki ministerstwo podejmie, aby zapewnić uregulowanie wszystkich zobowiązań finansowych TVP wobec reżysera, operatorów, montażysty i asystenta reżysera oraz rozliczenie praw do materiałów archiwalnych (w tym tych stanowiących własność reżysera i bohaterów)?
5. Czy ministerstwo dysponuje informacjami na temat skali podobnych przypadków nacisków na zmianę wymowy filmów dokumentalnych realizowanych przy udziale TVP po 2023 r.?
6. W jaki sposób ministerstwo zamierza monitorować przestrzeganie zasad wolności słowa i swobody twórczej w mediach publicznych, zwłaszcza w kontekście produkcji dokumentalnych dotyczących historii najnowszej i polityki wschodniej?

Z wyrazami szacunku

dr Tomasz Rzymkowski