Interpelacja w sprawie Omnibusa X (omnibusa pestycydowego), czyli europejskiego pakietu zmian prawnych w przepisach dotyczących bezpieczeństwa żywności

Szanowna Pani Minister!

Na szczeblu europejskim trwają prace nad tzw. Omnibusem X, czyli pakietem zmian prawnych w przepisach dotyczących bezpieczeństwa żywności, zaproponowanym przez Komisję Europejską. Przepisy dotyczą m.in. rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia 21 października 2009 r. dotyczącym wprowadzenia do obrotu środków ochrony roślin. W proponowanym kształcie przepisy te doprowadzą do ułatwienia działania koncernów chemicznych kosztem ochrony ludzkiego zdrowia i środowiska. Dzięki zmianom łatwiej i na dłuższy czas będzie można umieszczać pestycydy na rynkach, a ich kontrola będzie znacznie osłabiona i ograniczona. Zagrożenia wynikające ze zmian zaproponowanych przez KE, takie jak wydawanie bezterminowych pozwoleń na substancje czynne stosowane w pestycydach czy wydłużenie do trzech lat okresu, w czasie którego wciąż dozwolony będzie handel i używanie zakazanych niebezpiecznych pestycydów, opisywał też opublikowany niedawno w “Science” artykuł “Unijna propozycja „Omnibus” zwiększa zagrożenia związane ze stosowaniem pestycydów” podpisany przez naukowców z 27 europejskich instytucji badawczych. Niestety, przedstawiona propozycja stanowiska PE może jeszcze bardziej osłabić przepisy, które chronią nas i naszą przyrodę przed pestycydami.

Propozycje, które mogą znacząco osłabić ochronę zdrowia ludzkiego, to m.in.:

• Dotychczas stosowana przy rejestracji substancji zasada przezorności, według której zgoda na dopuszczenie do rynku jest przyznawana na 10-15 lat, ma być zastąpiona bezterminowym zezwoleniem na stosowanie pestycydów bez konieczności aktualizacji danych dotyczących ich wpływu na zdrowie. Oznaczałoby to, że po upływie tego czasu producent nie musiałby udowadniać bezpieczeństwa substancji, poddając ocenie naukowej aktualne dane na temat jej wpływu na zdrowie i środowisko. Dzięki temu do tej pory wycofano 54 niebezpieczne substancje. Gdyby prawo weszło w proponowanym kształcie, bezterminowe zezwolenie na stosowanie otrzymałby m.in. szkodliwy dla zdrowia i środowiska glifosat czy mające negatywny wpływ na zdrowie człowieka substancje z grupy wiecznych chemikaliów (PFAS).
• Ograniczone zostaną kompetencje państw członkowskich w obszarze zdrowia publicznego, ponieważ propozycja KE ogranicza możliwość korzystania przez państwa członkowskie z najnowszych danych naukowych w ramach procedury wprowadzania pestycydów na rynek. Rynek pestycydów w UE opiera się na dwustopniowym systemie udzielania zezwoleń na pestycydy: Unia zatwierdza substancje czynne, a poszczególne państwa zezwalają na stosowanie na swoim terenie konkretnych produktów. Nowa propozycja KE ma ograniczyć możliwości krajów członkowskich. Będą one mogły korzystać wyłącznie z danych naukowych uznanych wcześniej na poziomie UE i nie będą mogły opierać się na nowszych odkryciach. W praktyce uniemożliwi to działania takie jak decyzja Danii, która dzięki nowym badaniom zablokowała u siebie szkodliwe chemikalia z grupy PFAS. Zmiana ta jest sprzeczna z wyrokami Trybunału Sprawiedliwości UE nakazującymi uwzględnianie najnowszej wiedzy medycznej i narusza unijne traktaty, które gwarantują rządom krajowym prawo do ochrony zdrowia obywateli.
• Okres karencji dla pestycydów szkodliwych dla zdrowia ma zostać wydłużony nawet do 3 lat, jeśli dla niebezpiecznego środka nie ma alternatywy na rynku. Obecnie wycofany ze względu na udowodnione ryzyka pestycyd może być sprzedawany jeszcze przez maksymalnie 18 miesięcy.
• Ułatwione zostaną odstępstwa od zakazów. Obecnie państwa członkowskie mogą w ściśle określonych przypadkach wyjątkowo dopuścić zakazany pestycyd tylko w celu ratowania zdrowia roślin uprawnych, gdy brak innych metod ochrony. Propozycja KE rozszerza to odstępstwo na sytuacje zagrożenia poziomu samej produkcji danej uprawy. Oznacza to przedkładanie interesów ekonomicznych nad zdrowie publiczne i środowisko. Nowe ułatwienia mogą otworzyć furtkę do stosowania substancji rakotwórczych oraz zaburzających gospodarkę hormonalną człowieka.
• Ułatwienie oprysków z dronów. Obecnie opryski pestycydami z dronów podlegają równie surowym restrykcjom, co opryski z samolotów, ponieważ rozpylanie z powietrza jest mało precyzyjne i grozi skażeniem wód oraz terenów sąsiednich, wpływając nie tylko na stan środowiska, ale również na zdrowie ludzi. KE planuje znacznie poluzować te zasady.

Dodatkowo propozycja nie przeszła żadnej oceny oddziaływania na zdrowie i środowisko, a propozycja zwrócenia się o taką ocenę na poziomie komisji Parlamentu Europejskiego została odrzucona.

W związku z powyższym oraz z dalszymi pracami nad propozycją złożoną przez Komisję Europejską w ramach tzw. Omnibusa X zwracam się do Pani Minister o udzielenie wyjaśnień i odpowiedzi na następujące kwestie:

1. Czy resort zdrowia bierze udział w pracach nad procesem zmian prawnych w przepisach dotyczących bezpieczeństwa żywności i pozostaje w stałym kontakcie z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi w celu monitorowania wpływu proponowanych zmian na zdrowie publiczne?
2. Jakie jest stanowisko resortu wobec propozycji Komisji Europejskiej dotyczącej wprowadzenia bezterminowych zezwoleń na stosowanie pestycydów i faktycznej rezygnacji z zasady przezorności?
3. Czy polski rząd zamierza podjąć na forum unijnym zdecydowane działania mające na celu odrzucenie propozycji wprowadzenia bezterminowych zezwoleń na stosowanie pestycydów, aby utrzymać dotychczasowe mechanizmy kontroli i bezpieczeństwa?
4. Jakie jest stanowisko ministerstwa w stosunku do ograniczenia kompetencji organów Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie decydowania o dopuszczeniu pestycydów na polski rynek na podstawie najnowszych badań naukowych?
5. Czy ministerstwo uważa za dopuszczalne, aby unijne przepisy ograniczały kompetencje państw członkowskich w kwestii ochrony zdrowia publicznego, w ten sposób, że organy krajowe będą mieć przy wydawaniu krajowych zezwoleń ograniczoną możliwość korzystania z nowych, recenzowanych danych naukowych nt. szkodliwości pestycydów, o ile dane te nie były wcześniej uwzględnione na poziomie unijnym?
6. Jak ministerstwo odnosi się do faktu, że propozycje KE stoją w sprzeczności z dotychczasową linią orzeczniczą Trybunału Sprawiedliwości UE?
7. Jakie jest oficjalne stanowisko resortu wobec propozycji Komisji Europejskiej dotyczącej wydłużenia okresu karencji dla pestycydów, wobec których udowodniono już bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia ludzkiego lub środowiska, nawet do 3 lat?
8. W jaki sposób ministerstwo zamierza chronić obywateli przed przedłużoną ekspozycją na toksyczne pestycydy, w sytuacji, gdyby przedmiotowe przepisy weszły w życie?
9. Czy zdaniem Pani Minister brak rynkowych alternatyw dla danej substancji powinien stanowić usprawiedliwienie dla dalszego stosowania środków o potwierdzonym działaniu szkodliwym i jakie działania podejmuje polski rząd, aby stymulować rozwój bezpiecznych, biologicznych zamienników w rolnictwie?
10. Czy resort monitoruje kwestie szerszego wprowadzenia odstępstw od zakazów i jak zamierza doprowadzić do sytuacji, w której zablokowana zostanie możliwość stosowania substancji rakotwórczych oraz zaburzających gospodarkę hormonalną człowieka?
11. W jaki sposób ministerstwo zamierza kontrolować i ograniczać ryzyko nadużywania odstępstw od zakazów przez koncerny chemiczne, aby zapobiec sytuacji, w której procedury wyjątkowe staną się powszechną praktyką rynkową w Polsce?
12. Jak resort odnosi się do propozycji znacznego zliberalizowania unijnych przepisów regulujących opryski z dronów, mimo oczywistego ryzyka niekontrolowanego rozprzestrzeniania się pestycydów, również na tereny sąsiednie i do wód gruntowych?

Z wyrazami szacunku

Posłanka Małgorzata Tracz