Interpelacja w sprawie mechanizmów zapewniających bezpieczeństwo obrotu prawnego w projektowanym systemie wspieranego podejmowania decyzji

Szanowny Panie Ministrze,

projektowana reforma stanowi jedną z najistotniejszych zmian prawa cywilnego dotyczących ochrony osób pełnoletnich od wielu lat. Wprowadza ona kompleksową zmianę zasad udzielania wsparcia poprzez zastąpienie instytucji ubezwłasnowolnienia instrumentami wspieranego podejmowania decyzji. Z uzasadnienia projektu wynika, że zasadniczym celem proponowanych rozwiązań jest zwiększenie ochrony praw osób wymagających wsparcia oraz zapewnienie im możliwie szerokiej autonomii przy korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych. Jednocześnie projekt rodzi istotne pytania dotyczące praktycznego funkcjonowania nowych rozwiązań w obrocie prawnym, zwłaszcza w zakresie bezpieczeństwa czynności majątkowych dokonywanych z udziałem osób objętych instrumentami wsparcia.

W uzasadnieniu projektu szeroko przedstawiono kwestie ochrony praw osób wymagających wsparcia oraz zasady funkcjonowania nowych instrumentów. Zwraca jednak uwagę, że projekt nie odnosi się wprost do praktycznych mechanizmów umożliwiających uprawnionym uczestnikom obrotu prawnego ustalenie, czy wobec konkretnej osoby ustanowiono instrument wspieranego podejmowania decyzji mający znaczenie dla dokonywanej czynności prawnej.

Problem ten ma szczególne znaczenie w sprawach dotyczących rozporządzania majątkiem, w tym przede wszystkim przy sprzedaży nieruchomości, ustanawianiu hipotek, zawieraniu umów kredytowych, udzielaniu zabezpieczeń, darowiznach, czynnościach notarialnych oraz innych czynnościach wywołujących daleko idące skutki majątkowe.

W praktyce uczestnicy obrotu prawnego, w szczególności notariusze, banki, sądy prowadzące księgi wieczyste oraz inne podmioty wykonujące ustawowe obowiązki, ponoszą odpowiedzialność za dochowanie należytej staranności przy dokonywaniu czynności prawnych. Jednocześnie są zobowiązani do poszanowania prawa do prywatności oraz przepisów o ochronie danych osobowych.

Powstaje zatem pytanie, czy projektowane rozwiązania w wystarczającym stopniu zapewniają równowagę pomiędzy ochroną autonomii osoby korzystającej z instrumentów wspieranego podejmowania decyzji a bezpieczeństwem obrotu prawnego oraz ochroną interesów osób trzecich działających w dobrej wierze.

Istotną kwestią pozostaje również, czy po wejściu w życie projektowanych przepisów będą funkcjonowały rozwiązania umożliwiające uprawnionym podmiotom uzyskanie – wyłącznie w zakresie niezbędnym do dokonania określonej czynności prawnej – informacji o istnieniu instrumentu wspieranego podejmowania decyzji mającego wpływ na sposób reprezentacji danej osoby.

Brak takiego mechanizmu może prowadzić do zwiększenia ryzyka sporów dotyczących ważności czynności prawnych, podważać pewność obrotu oraz utrudniać skuteczną ochronę zarówno osób korzystających ze wsparcia, jak i pozostałych uczestników obrotu prawnego. Może również prowadzić do powstawania rozbieżności w praktyce stosowania prawa przez poszczególne instytucje uczestniczące w obrocie cywilnoprawnym.

Mając na uwadze sygnały oraz pytania kierowane do mojego biura poselskiego przez osoby uczestniczące w obrocie prawnym, dotyczące praktycznego funkcjonowania projektowanych rozwiązań oraz sposobu zapewnienia bezpieczeństwa czynności prawnych po wejściu w życie nowych przepisów, zwracam się z uprzejmą prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy w toku prac legislacyjnych analizowano wpływ projektowanych rozwiązań na bezpieczeństwo obrotu prawnego, w szczególności w zakresie czynności dotyczących rozporządzania nieruchomościami oraz innymi składnikami majątku?
2. Czy projekt ustawy przewiduje lub przewidywać będzie mechanizmy umożliwiające uprawnionym podmiotom ustalenie, czy wobec danej osoby ustanowiono instrument wspieranego podejmowania decyzji mający znaczenie dla dokonania określonej czynności prawnej?
3. Czy ministerstwo rozważa uzupełnienie projektowanych przepisów o rozwiązania zapewniające możliwość weryfikacji przez ściśle określone podmioty istnienia instrumentów wspieranego podejmowania decyzji wyłącznie w przypadkach, gdy jest to niezbędne dla dokonania czynności prawnej o istotnych skutkach majątkowych?
4. Czy rozważane jest stworzenie rozwiązania teleinformatycznego lub wykorzystanie istniejących rejestrów państwowych umożliwiającego weryfikację wyłącznie faktu istnienia odpowiedniego instrumentu wspieranego podejmowania decyzji, bez ujawniania danych wykraczających poza zakres niezbędny dla zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego?
5. Czy ministerstwo analizowało wpływ projektowanych rozwiązań na wykonywanie obowiązków zawodowych przez notariuszy, banki, instytucje finansowe, sądy prowadzące księgi wieczyste oraz inne podmioty zobowiązane do zachowania szczególnej staranności przy dokonywaniu czynności prawnych?
6. Czy prowadzone były analizy dotyczące zgodności ewentualnych mechanizmów weryfikacyjnych z przepisami o ochronie danych osobowych oraz zasadą minimalizacji danych, tak aby zapewnić jednocześnie ochronę prywatności osoby korzystającej z instrumentów wsparcia i bezpieczeństwo obrotu prawnego?
7. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości planuje dalsze analizy lub konsultacje z przedstawicielami środowisk notarialnych, sektora bankowego, sądów oraz innych uczestników obrotu prawnego w zakresie wypracowania rozwiązań zapewniających możliwość bezpiecznej i zgodnej z prawem weryfikacji instrumentów wspieranego podejmowania decyzji?

Z wyrazami szacunku

Danuta Jazłowiecka