Interpelacja w sprawie zabezpieczenia środków w budżecie Instytutu Pamięci Narodowej na przeprowadzenie ekshumacji i identyfikacji ofiar Ludobójstwa na Wołyniu oraz budowy centralnej ściany pamięci

Szanowny Panie Premierze,

podczas ostatniego posiedzenia Sejmu RP Wysoka Izba przyjęła uchwałę oddającą hołd ofiarom Rzezi Wołyńskiej. W debacie parlamentarnej, z ust przedstawicieli niemal wszystkich sił politycznych, padały wzniosłe słowa o pamięci, prawdzie historycznej oraz potrzebie zadośćuczynienia. Z satysfakcją odnotowuję również pojawiające się w przestrzeni publicznej zapowiedzi strony ukraińskiej dotyczące możliwości odblokowania na szerszą skalę procesów poszukiwawczych i ekshumacyjnych.

Zbrodnia Wołyńska, będąca zaplanowanym ludobójstwem dokonanym przez ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA, pochłonęła życie ponad 100 tysięcy obywateli II Rzeczypospolitej. Była to zbrodnia o niewyobrażalnym okrucieństwie, której ofiarami padały całe rodziny, w tym kobiety, dzieci i starcy. Cywilizacyjnym obowiązkiem państwa polskiego, niezależnie od bieżącej koniunktury politycznej, jest odnalezienie ciał zamordowanych, ich godny pochówek w poświęconej ziemi oraz przywrócenie im tożsamości z imienia i nazwiska.

Aby ten fundamentalny obowiązek mógł zostać spełniony, państwo musi dysponować sprawnymi, silnymi i odpowiednio dofinansowanymi instytucjami. Główny ciężar tych prac w Polsce spoczywa na Instytucie Pamięci Narodowej, a w szczególności na jego Biurze Poszukiwań i Identyfikacji. To wybitny, unikalny w skali Europy zespół ekspertów: historyków, archeologów, antropologów i genetyków. Niestety, podniosłe deklaracje, które słyszymy z ław rządowych, stoją w rażącej sprzeczności z polityką finansową Pańskiego rządu wobec IPN. W ostatnich trzech latach obserwujemy drastyczne i systematyczne obcinanie budżetu tej instytucji, co paraliżuje nie tylko jej działalność edukacyjną i wydawniczą, ale stanowi bezpośrednie zagrożenie dla prowadzonych badań i potencjalnych ekshumacji.

Gdy (i jeśli) strona ukraińska wyda masowe zgody na prace terenowe, polskie ekipy muszą być gotowe do wyruszenia natychmiast, wyposażone w sprzęt, laboratoria i środki finansowe. Niedopuszczalną byłaby sytuacja, w której historyczne okno możliwości zostanie zmarnowane, ponieważ – na skutek cięć budżetowych obecnej władzy – Instytut Pamięci Narodowej nie będzie w stanie sfinansować wyjazdów, badań archeologicznych czy niezwykle kosztownych analiz genetycznych DNA. Z każdym miesiącem odchodzą ostatni świadkowie i krewni ofiar, od których możemy pobrać materiał porównawczy do Bazy Materiału Genetycznego. Na ten cel środki muszą być zabezpieczone tu i teraz.

W debacie sejmowej ze strony ugrupowań koalicyjnych padł również postulat budowy w Warszawie ściany pamięci, na której wyryte zostaną nazwiska ofiar. Inicjatywa ta jest słuszna i oczekiwana. Jednak, aby nie stała się ona jedynie przedwyborczą obietnicą lub tzw. pustym pomnikiem, jej realizację należy bezwzględnie powierzyć Instytutowi Pamięci Narodowej. Tylko IPN – prowadzący już Bazę Ofiar Zbrodni Wołyńskiej i weryfikujący tysiące zgłoszeń – gwarantuje naukową i historyczną rzetelność tego przedsięwzięcia. Ściana ta musi być „żywym pomnikiem”, sukcesywnie uzupełnianym przez badaczy instytutu w miarę odkrywania kolejnych dołów śmierci i przywracania tożsamości kolejnym zamordowanym.

W związku z powyższym, na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu RP, zwracam się do Pana Premiera z następującymi pytaniami:

1. Czy i w jakiej kwocie rząd zaplanował w rezerwie celowej natychmiastowe zwiększenie budżetu Instytutu Pamięci Narodowej z przeznaczeniem wyłącznie na prace archeologiczne, ekshumacyjne i genetyczne na Kresach Wschodnich na najbliższy rok budżetowy?
2. Czy Pan Premier zadeklaruje gwarancję nielimitowanego finansowania prac ekshumacyjnych? Chodzi o mechanizm finansowy zapewniający, że polskie zespoły badawcze będą mogły podjąć prace dokładnie w takiej skali, na jaką pozwolą wydane przez Ukrainę zgody, bez ryzyka wstrzymania prac z braku środków w IPN.
3. Czy rząd poprze przekazanie kompetencji i środków na budowę centralnej Ściany Pamięci Ofiar Zbrodni Wołyńskiej w Warszawie do Instytutu Pamięci Narodowej? Jakie kroki zostaną podjęte, aby IPN stał się ustawowym gestorem i weryfikatorem merytorycznym tej inwestycji?
4. Czy obcinany przez obecny rząd budżet IPN nie spowoduje zatrzymania prac nad rozbudową Bazy Materiału Genetycznego? Odchodzą ostatni krewni ofiar. Czy rząd zapewni specjalne środki na ogólnopolską kampanię i logistykę pobierania próbek DNA od rodzin ofiar rzezi wołyńskiej dopóki jest to jeszcze biologicznie możliwe?
5. Jakie realne, obwarowane terminami ustalenia na szczeblu premierów (a nie tylko ogólne deklaracje polityczne) zostały w ostatnich miesiącach podjęte z rządem w Kijowie w celu trwałego odblokowania ekshumacji na terytorium Ukrainy?