Interpelacja w sprawie systemowego podejścia do problematycznego korzystania przez dzieci i młodzież z mediów społecznościowych

Szanowna Pani Minister,

zwracam się z interpelacją w sprawie narastającego problemu nadmiernego i problematycznego korzystania przez dzieci i młodzież z mediów społecznościowych oraz braku w Polsce wyodrębnionej, specjalistycznej ścieżki diagnostycznej i terapeutycznej odpowiadającej na to zjawisko.

Coraz więcej dzieci i nastolatków doświadcza poważnych konsekwencji związanych z intensywnym korzystaniem z platform społecznościowych. Problem ten może prowadzić m.in. do zaburzeń snu, pogorszenia funkcjonowania szkolnego, izolacji społecznej, zaburzeń koncentracji, problemów emocjonalnych, obniżenia dobrostanu psychicznego, zachowań kompulsywnych, a w niektórych przypadkach również do współwystępowania depresji, zaburzeń lękowych, zaburzeń odżywiania, samookaleczeń czy myśli samobójczych.

Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że problematyczne korzystanie z mediów społecznościowych nie funkcjonuje obecnie jako odrębna jednostka chorobowa, która posiadałaby jasno określone kryteria diagnostyczne, wyodrębnione standardy leczenia oraz powszechnie dostępny, kwalifikowany system terapii. W konsekwencji dzieci i młodzież, których problemy są bezpośrednio lub pośrednio związane z nadmiernym korzystaniem z mediów społecznościowych, trafiają do ogólnego systemu opieki psychiatrycznej i psychologicznej.

W praktyce może to oznaczać, że system leczniczy nie zawsze dysponuje odpowiednimi narzędziami do rozpoznania, oceny i leczenia specyfiki tego problemu. Dziecko może otrzymać pomoc w związku z objawami współistniejącymi, jednak brak jest kompleksowej, wyspecjalizowanej ścieżki obejmującej jednocześnie diagnozę zachowań kompulsywnych, wpływu algorytmów i mechanizmów uzależniających, funkcjonowania rodziny oraz problemów psychicznych i społecznych dziecka.

Szczególnego znaczenia nabiera fakt, że problem ten może mieć charakter systemowy i dynamiczny. Platformy cyfrowe wykorzystują mechanizmy projektowania angażującego, powiadomienia, systemy nagród, rekomendacje algorytmiczne i mechanizmy społecznej presji. W przypadku dzieci i młodzieży, których zdolność do samoregulacji dopiero się rozwija, może to prowadzić do szczególnie poważnych konsekwencji.

Jednocześnie pojawiają się przypadki, w których sądy, w ramach rozstrzygnięć dotyczących opieki nad dziećmi, kontaktów lub wykonywania władzy rodzicielskiej, ograniczają albo zakazują małoletnim korzystania z określonych aplikacji lub platform. Powstaje jednak zasadnicze pytanie o skuteczność i wykonalność takich orzeczeń. Brakuje bowiem powszechnie dostępnych i proporcjonalnych narzędzi pozwalających rodzicom, opiekunom, kuratorom czy innym uprawnionym podmiotom na skuteczne egzekwowanie ograniczeń wynikających z orzeczeń sądowych, przy jednoczesnym poszanowaniu praw dziecka, prywatności i bezpieczeństwa cyfrowego.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Zdrowia prowadzi obecnie analizę skali problematycznego i kompulsywnego korzystania przez dzieci i młodzież z mediów społecznościowych oraz jego wpływu na zdrowie psychiczne? Jeśli tak, jakie są najważniejsze wnioski z przeprowadzonych analiz?

2. Czy Ministerstwo Zdrowia prowadzi prace nad wypracowaniem odrębnej, wyspecjalizowanej ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej dla dzieci i młodzieży z problematycznym korzystaniem z mediów społecznościowych?

3. Czy ministerstwo rozważa opracowanie standardów diagnostycznych i terapeutycznych dotyczących problematycznego korzystania z mediów społecznościowych, w tym standardów postępowania dla psychiatrów dzieci i młodzieży, psychologów, psychoterapeutów, lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej oraz poradni psychologiczno-pedagogicznych?

4. Czy prowadzone są prace nad utworzeniem lub finansowaniem wyspecjalizowanych programów terapeutycznych, które nie ograniczałyby się wyłącznie do leczenia współistniejących zaburzeń psychicznych, lecz obejmowałyby również bezpośrednio problem kompulsywnego korzystania z mediów społecznościowych?

5. Czy ministerstwo posiada dane dotyczące liczby dzieci i młodzieży, które korzystają z pomocy psychiatrycznej lub psychologicznej z powodu problemów bezpośrednio lub pośrednio związanych z nadmiernym korzystaniem z mediów społecznościowych?

6. Czy problematyczne korzystanie z mediów społecznościowych jest uwzględniane w systemie szkolenia i doskonalenia zawodowego specjalistów zajmujących się zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży? Jeśli tak, w jakim zakresie?

7. Czy ministerstwo analizuje możliwość wprowadzenia do systemu ochrony zdrowia jednoznacznej ścieżki pomocy dla rodziców i opiekunów, którzy obserwują u dziecka objawy kompulsywnego korzystania z mediów społecznościowych, ale nie wiedzą, do jakiego specjalisty lub placówki powinni się zgłosić?

8. Jakie działania ministerstwo podejmuje w celu skrócenia czasu oczekiwania na pomoc psychiatryczną, psychologiczną i terapeutyczną dla dzieci i młodzieży, których problemy są związane z nadmiernym korzystaniem z mediów społecznościowych?

9. Czy ministerstwo rozważa rozwój interwencji niskiego progu, w tym szybkich konsultacji, poradnictwa dla rodziców, programów wczesnej interwencji oraz pomocy ambulatoryjnej, tak aby dziecko nie musiało trafiać dopiero do systemu leczenia psychiatrycznego po wystąpieniu poważnych objawów?

10. Czy ministerstwo prowadzi współpracę z Ministerstwem Edukacji Narodowej, Ministerstwem Cyfryzacji oraz innymi instytucjami publicznymi w celu stworzenia międzysektorowego systemu przeciwdziałania problematycznemu korzystaniu przez dzieci i młodzież z mediów społecznościowych?

11. Czy ministerstwo analizuje problem związany z egzekwowaniem orzeczeń sądowych ograniczających lub zakazujących małoletnim korzystania z określonych aplikacji lub platform cyfrowych?

12. Czy prowadzone są prace nad opracowaniem rekomendacji lub narzędzi, które mogłyby wspierać rodziców, opiekunów prawnych, kuratorów sądowych oraz inne uprawnione osoby w praktycznym wykonywaniu takich orzeczeń, przy jednoczesnym poszanowaniu praw dziecka i jego prywatności?

13. Czy ministerstwo dostrzega potrzebę opracowania bezpiecznych i proporcjonalnych mechanizmów kontroli rodzicielskiej i ograniczania dostępu do określonych aplikacji, które mogłyby być stosowane również w sytuacjach, gdy ograniczenie korzystania z danej platformy wynika z prawomocnego orzeczenia sądu?

14. Czy ministerstwo prowadzi rozmowy lub współpracę z dostawcami platform cyfrowych w zakresie tworzenia skuteczniejszych mechanizmów ochrony małoletnich, w szczególności w odniesieniu do dzieci, wobec których sąd orzekł ograniczenie lub zakaz korzystania z określonych usług?

15. Jakie konkretne działania Ministerstwo Zdrowia planuje podjąć w najbliższych latach w związku z narastającym problemem problematycznego korzystania przez dzieci i młodzież z mediów społecznościowych? Proszę o przedstawienie harmonogramu planowanych działań, jeżeli taki harmonogram został opracowany.

16. Czy ministerstwo rozważa przygotowanie ogólnopolskiego programu pilotażowego dotyczącego diagnozy, profilaktyki i terapii problematycznego korzystania z mediów społecznościowych przez dzieci i młodzież? Jeśli nie, jakie są przyczyny braku takich prac?

Problem nadmiernego korzystania z mediów społecznościowych wymaga podejścia wykraczającego poza tradycyjny model leczenia psychiatrycznego. Nie chodzi wyłącznie o ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem, lecz o zapewnienie dziecku odpowiedniej diagnozy, wsparcia psychologicznego i terapeutycznego oraz pomocy rodzinie.

Brak formalnie wyodrębnionej jednostki chorobowej nie może oznaczać braku odpowiedzialności systemu za realny problem zdrowotny i społeczny, który dotyka coraz większej liczby dzieci i młodzieży. Konieczne jest stworzenie jasnej ścieżki pomocy, rozwój kompetencji specjalistów, skrócenie czasu oczekiwania na świadczenia oraz wypracowanie rozwiązań pozwalających skutecznie reagować na przypadki, w których korzystanie z mediów społecznościowych prowadzi do poważnych zaburzeń funkcjonowania dziecka.

Zwracam się zatem o przedstawienie stanowiska Ministerstwa Zdrowia w powyższym zakresie, informacji o prowadzonych pracach oraz konkretnych planach dotyczących rozwoju systemu pomocy dzieciom i młodzieży dotkniętym tym problemem.

Z poważaniem

Paweł Papke
Poseł na Sejm RP