Interpelacja w sprawie barier administracyjnych utrudniających tworzenie i funkcjonowanie muzeów prywatnych

Szanowna Pani Minister,

zwracam się z interpelacją w sprawie procedur związanych z tworzeniem muzeów nieposiadających osobowości prawnej, w szczególności muzeów prywatnych powstających z inicjatywy osób fizycznych, rodzin, stowarzyszeń oraz pasjonatów gromadzących i chroniących zbiory o wartości historycznej, technicznej, artystycznej lub naukowej.

Prywatne inicjatywy muzealne odgrywają istotną rolę w ochronie dziedzictwa narodowego. Bardzo często to właśnie osoby prywatne, wykorzystując własne środki finansowe i poświęcając wiele lat pracy, zabezpieczają przed zniszczeniem unikatowe pojazdy, maszyny, dokumenty, dzieła sztuki, przedmioty codziennego użytku oraz inne świadectwa historii. Działalność taka powinna być przez państwo wspierana, a przynajmniej nie powinna być blokowana przez nadmiernie skomplikowane, długotrwałe i nieprzewidywalne procedury administracyjne.

Nie ulega wątpliwości, że każde muzeum powinno zapewniać odpowiednią ochronę zbiorów, bezpieczeństwo zwiedzających oraz zgodność prowadzonej działalności z obowiązującymi przepisami. Wymagania te powinny być jednak proporcjonalne, jednoznaczne oraz dostosowane do rzeczywistego etapu organizowania placówki.

Szczególne wątpliwości budzi praktyka wymagania od podmiotów tworzących muzeum przedstawiania dokumentów odnoszących się do obiektów, które znajdują się dopiero na etapie projektowania lub budowy. Dotyczy to między innymi kompletnej dokumentacji przeciwpożarowej, zabezpieczeń technicznych oraz ostatecznego sposobu organizacji przestrzeni wystawienniczej. Dokumenty te mogą być przygotowane w pełnym zakresie dopiero po powstaniu budynku albo po zakończeniu określonego etapu inwestycji.

Może to prowadzić do swoistego administracyjnego błędnego koła. Założyciel muzeum nie może uzyskać uzgodnienia regulaminu bez przedstawienia dokumentacji gotowego obiektu, a jednocześnie nie jest w stanie bezpiecznie rozpocząć wielomilionowej inwestycji, nie wiedząc, czy przyjęty model organizacyjny i przygotowany regulamin zostaną zaakceptowane przez ministerstwo.

Instytucja muzeum „w organizacji” powinna umożliwiać przygotowanie placówki do rozpoczęcia działalności, w tym budowę siedziby, kompletowanie zbiorów, organizowanie wystawy stałej oraz przygotowywanie dokumentacji technicznej. Gdyby pełna infrastruktura, zatrudnienie i wystawa musiały istnieć jeszcze przed uzgodnieniem regulaminu, instytucja muzeum „w organizacji” traciłaby w praktyce swoje znaczenie.

Wątpliwości dotyczą również wymagań związanych z posiadaniem budynku wystawowego. Nie każde muzeum prowadzi tradycyjną ekspozycję w jednym zamkniętym obiekcie. Istnieją muzea wykorzystujące ekspozycje plenerowe, obiekty wielkogabarytowe, pojazdy, samoloty, maszyny, elementy infrastruktury technicznej, fortyfikacje, schrony lub tabor kolejowy. Możliwe jest również przechowywanie zbiorów w innym miejscu niż formalna siedziba placówki, prowadzenie wystaw czasowych w różnych lokalizacjach albo działalność w formie cyfrowej.

Niejasności występują także w zakresie rozróżnienia muzealiów i zabytków. Nie każdy przedmiot posiadający wartość muzealną musi jednocześnie posiadać formalny status zabytku. Muzea gromadzą również dzieła sztuki współczesnej, przedmioty techniki, dokumentację, fotografie, nagrania oraz obiekty związane z najnowszą historią. Nie można więc automatycznie uzależniać możliwości utworzenia muzeum od wcześniejszego objęcia wszystkich przyszłych muzealiów ochroną konserwatorską.

Założyciele muzeów powinni otrzymywać jednoznaczne informacje o wszystkich wymaganiach już na początku postępowania. Niedopuszczalna byłaby sytuacja, w której kolejne warunki przedstawiane są stopniowo, po każdorazowym spełnieniu wymagań wcześniejszych. Prowadziłoby to do wielokrotnego poprawiania dokumentów, wzrostu kosztów, przedłużania inwestycji oraz rezygnacji z wartościowych inicjatyw kulturalnych.

Poważnym problemem jest również przewlekłość procedur. Uzgadnianie regulaminu, wymagające wielokrotnej wymiany korespondencji, może trwać miesiącami, a nawet latami. Wielomiesięczne oczekiwanie na odpowiedź w sprawie pojedynczej wersji dokumentu powoduje, że rozpoczęcie działalności muzeum staje się niemożliwe do racjonalnego zaplanowania.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego powinno wypracować jednolite, przejrzyste i publicznie dostępne standardy postępowania. Osoba zamierzająca utworzyć muzeum powinna przed rozpoczęciem inwestycji wiedzieć, jakie dokumenty musi przedstawić, które wymagania obowiązują na etapie organizowania muzeum, a które dopiero przed otwarciem wystawy dla publiczności.

Państwo powinno chronić dziedzictwo narodowe, a nie zniechęcać obywateli do jego ratowania i udostępniania. Procedura uzgadniania regulaminu nie może przekształcać się w nieprzewidywalny tor przeszkód administracyjnych. Nadmierny formalizm może w praktyce prowadzić do utraty wartościowych zbiorów, rezygnacji z prywatnych inwestycji oraz likwidowania oddolnej działalności kulturalnej, zanim zdąży ona formalnie powstać.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego dostrzega problem nadmiernych barier administracyjnych występujących przy tworzeniu muzeów nieposiadających osobowości prawnej?
2. Czy warunkiem uzgodnienia regulaminu muzeum „w organizacji” jest posiadanie przez jego założyciela gotowego budynku wystawowego?
3. Jaka jest konkretna podstawa prawna wymagania posiadania gotowego budynku wystawowego już w chwili uzgadniania regulaminu muzeum „w organizacji”?
4. Czy muzeum może uzyskać status muzeum „w organizacji” przed zakończeniem budowy jego docelowej siedziby?
5. Jak ministerstwo interpretuje przepisy ustawy o muzeach dotyczące funkcjonowania muzeum „w organizacji” do dnia otwarcia wystawy stałej?
6. Czy regulamin muzeum może zostać uzgodniony przed sporządzeniem kompletnej dokumentacji technicznej i przeciwpożarowej docelowego budynku?
7. Czy ministerstwo może wymagać przedstawienia kompletnej dokumentacji przeciwpożarowej dotyczącej obiektu, który znajduje się dopiero na etapie projektowania?
8. Które dokumenty dotyczące ochrony przeciwpożarowej i zabezpieczenia zbiorów muszą zostać przedstawione na etapie uzgadniania regulaminu, a które dopiero przed udostępnieniem wystawy publiczności?
9. Czy formalna siedziba muzeum musi być jednocześnie miejscem przechowywania wszystkich zbiorów i prowadzenia wystawy stałej?
10. Czy dopuszczalne jest funkcjonowanie muzeum, którego zbiory są przechowywane albo eksponowane w kilku różnych lokalizacjach?
11. Czy dopuszczalne jest utworzenie muzeum prowadzącego głównie ekspozycję plenerową, obejmującą między innymi pojazdy, maszyny, tabor kolejowy, samoloty, obiekty militarne lub elementy infrastruktury technicznej?
12. Czy przepisy dopuszczają funkcjonowanie muzeum wirtualnego albo muzeum nieposiadającego tradycyjnej wystawy w zamkniętym budynku?
13. Czy każdy przedmiot, który ma zostać włączony do zbiorów muzeum, musi posiadać formalny status zabytku?
14. Czy muzeum może gromadzić muzealia, które nie są zabytkami w rozumieniu przepisów o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami?
15. Czy na etapie uzgadniania regulaminu założyciel muzeum jest zobowiązany samodzielnie określić, które spośród posiadanych przedmiotów spełniają ustawową definicję zabytku?
16. Jaki organ jest właściwy do ostatecznego rozstrzygania, czy dany przedmiot stanowi zabytek, jeżeli występują w tym zakresie wątpliwości?
17. Jaka jest rola wojewódzkiego konserwatora zabytków w procedurze uzgadniania regulaminu prywatnego muzeum?
18. Czy uzgodnienie regulaminu może być uzależnione od spełnienia wymagań konserwatorskich dotyczących przedmiotów, które nie zostały wpisane do rejestru albo ewidencji zabytków?
19. Czy muzeum prywatne musi zatrudniać pracowników już na etapie pozostawania muzeum „w organizacji”?
20. Czy dopuszczalne jest prowadzenie muzeum przez jego założyciela, członków rodziny, wolontariuszy albo osoby świadczące określone usługi na podstawie umów cywilnoprawnych?
21. Czy muzeum nieposiadające osobowości prawnej może prowadzić dodatkową działalność gospodarczą, z której dochód przeznaczany jest na finansowanie działalności muzealnej?
22. Czy ministerstwo dopuszcza zamieszczanie w regulaminach muzeów prywatnych postanowień dotyczących prowadzenia dodatkowej działalności gospodarczej?
23. Jaki jest standardowy termin rozpatrzenia wniosku o uzgodnienie regulaminu muzeum?
24. Jaki jest standardowy termin udzielenia odpowiedzi na poprawioną wersję regulaminu albo uzupełnienie dokumentacji?
25. Czy do procedury uzgadniania regulaminu muzeum mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczące terminowości, bezczynności, przewlekłości i możliwości wniesienia ponaglenia?
26. Jakie środki prawne przysługują wnioskodawcy w przypadku wielomiesięcznego braku odpowiedzi ze strony ministerstwa?
27. Ile wniosków o uzgodnienie regulaminów muzeów nieposiadających osobowości prawnej wpłynęło do ministerstwa w latach 2022–2026, z rozbiciem na poszczególne lata?
28. Ile spośród tych postępowań zakończyło się uzgodnieniem regulaminu, ile odmową uzgodnienia, ile wycofaniem wniosku, a ile pozostaje nadal w toku?
29. Jaki był w poszczególnych latach średni oraz medianowy czas trwania procedury uzgadniania regulaminu?
30. Ile postępowań pozostaje obecnie niezakończonych przez okres dłuższy niż trzy miesiące, sześć miesięcy, rok oraz dwa lata?
31. Ile skarg dotyczących przewlekłości postępowań albo niejasności przedstawianych wymagań wpłynęło do ministerstwa w latach 2022–2026?
32. Czy ministerstwo prowadzi publicznie dostępny i zamknięty katalog wszystkich dokumentów oraz warunków wymaganych do uzgodnienia regulaminu muzeum?
33. Czy wszystkie wymagania powinny być przedstawione wnioskodawcy jednorazowo, na początku postępowania, zamiast być formułowane stopniowo w toku kolejnych etapów procedury?
34. Czy ministerstwo przeprowadzi kontrolę terminowości oraz prawidłowości prowadzenia postępowań dotyczących uzgadniania regulaminów muzeów prywatnych?
35. Czy zostanie przeprowadzona analiza, czy wymagania stawiane podmiotom tworzącym muzea są stosowane jednolicie wobec wszystkich wnioskodawców?
36. Czy ministerstwo zamierza opracować jednolite i publicznie dostępne wytyczne dotyczące zakładania muzeów prywatnych, wyraźnie rozróżniające wymagania obowiązujące na etapie organizowania placówki od warunków koniecznych przed otwarciem wystawy?
37. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie wstępnego albo warunkowego uzgodnienia regulaminu, które umożliwiałoby bezpieczne rozpoczęcie inwestycji, z obowiązkiem przedstawienia ostatecznej dokumentacji przed udostępnieniem muzeum publiczności?
38. Czy planowane są zmiany legislacyjne upraszczające procedurę tworzenia muzeów prywatnych oraz skracające czas uzgadniania ich regulaminów?

Proszę o udzielenie odpowiedzi odrębnie na każde z przedstawionych pytań, wraz ze wskazaniem właściwych podstaw prawnych, danych statystycznych oraz obowiązujących w ministerstwie procedur i wytycznych.

Z poważaniem

Roman Fritz
Poseł na Sejm RP