Interpelacja w sprawie koniecznych korekt w systemie kaucyjnym, ochrony finansów samorządowych oraz dopuszczenia związków gmin do pełnienia roli operatorów systemu

Szanowna Pani Minister,

działając na podstawie ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, składam interpelację w sprawie konieczności pilnej nowelizacji i udoskonalenia ram prawnych systemu kaucyjnego w Polsce.

Choć system kaucyjny jest kłopotliwym, lecz nieodzownym elementem transformacji w stronę gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ), kształt wprowadzanych w Polsce przepisów budzi głęboki niepokój szerokiego grona ekspertów, organizacji konsumenckich, a przede wszystkim jednostek samorządu terytorialnego (JST). Utrzymanie obecnych założeń doprowadzi do chaosu organizacyjnego, uderzy w swobodę konsumentów i – co najgroźniejsze – drastycznie podniesie opłaty za wywóz śmieci dla przeciętnego obywatela.

Analiza krajowej dyskusji publicznej, postulatów branży odpadowej oraz modeli z innych państw europejskich wymusza wprowadzenie następujących, pilnych korekt w systemie:

Decentralizacja i dopuszczenie samorządów do roli operatorów – zasadniczym mankamentem systemu jest oparcie go wyłącznie na operatorach komercyjnych tworzonych przez producentów napojów. Skutkuje to „wywłaszczeniem” samorządów z najbardziej dochodowych frakcji surowcowych (PET, aluminium), co zachwieje budżetami gminnymi.

Postulat: Należy ustawowo dopuścić i ułatwić możliwość powoływania operatorów systemu kaucyjnego (bądź regionalnych suboperatorów) przez związki celowe gmin i powiatów. Samorządy, które dysponują własną infrastrukturą komunalną (sortownie, PSZOK-i), powinny mieć prawo zorganizowania własnego, zintegrowanego systemu odbioru kaucjonowanego, jeśli wyrażą taką wolę. Rola PSZOK-ów musi zostać w systemie wzmocniona – powinny one pełnić funkcję płatnych, masowych hubów zbiórki, z których operatorzy muszą obligatoryjnie odbierać surowiec na jasnych, rynkowych zasadach.

Ochrona wskaźników recyklingowych JST - wyjęcie czystego plastiku i aluminium ze strumienia odpadów komunalnych sprawi, że gminy nie będą w stanie osiągnąć rygorystycznych, unijnych poziomów recyklingu, co będzie skutkowało nakładaniem na nie milionowych kar.

Postulat: Tonaż odpadów zebranych przez system kaucyjny z terenu danej gminy (na podstawie kodów pocztowych sklepów/punktów lub danych z aplikacji) musi być automatycznie dopisywany do osiągniętych poziomów recyklingu i przygotowania do ponownego użycia dla tej konkretnej gminy.

Redystrybucja „kaucji nieodebranej” w celu ochrony opłat dla mieszkańców – gminy nie mogą ponosić strat z tytułu utraty surowców, podczas gdy zyski z tzw. kaucji nieodebranej (za zniszczone lub zgubione butelki) trafią do prywatnych operatorów.

Postulat: Środki z kaucji nieodebranej muszą podlegać rygorystycznemu podziałowi (np. w proporcji 30% dla operatora na koszty administracyjne, 70% do budżetu państwa z przeznaczeniem na fundusz celowy). Z funduszu tego gminy otrzymywałyby bezpośrednią subwencję ekologiczną na obniżenie (lub zamrożenie) opłat za odbiór odpadów komunalnych dla mieszkańców oraz na reorganizację logistyki (np. zmniejszenie częstotliwości odbioru żółtych worków do jednego razu w miesiącu).

Technologia odbioru masowego zamiast jednostkowego – obecne modele recyklomatów (RVM), oparte na wkładaniu butelek pojedynczo, są anachroniczne i generują potężne zatory, co skutecznie zniechęca obywateli.

Postulat: Przepisy techniczne powinny obligować podmioty prowadzące zbiórkę do masowego wdrażania innowacyjnych urządzeń wrzutowych (odbierających całe torby i worki opakowań naraz, z automatycznym rozdzielaniem i skanowaniem). Należy również zapewnić gęstszą, zrównoważoną terytorialnie sieć automatów, niezależną wyłącznie od dyskontów.

Uniwersalność zwrotu środków i eliminacja „niewolnictwa paragonowego” – ograniczenie formy zwrotu kaucji do wydruków z kodem kreskowym, możliwych do zrealizowania tylko w konkretnej sieci handlowej, uderza w prawa konsumenta i narusza zasady wolnej konkurencji.

Postulat: Prawo musi gwarantować obywatelowi zwrot kaucji w formie uniwersalnej – urządzenia i punkty odbioru powinny umożliwiać bezwarunkowy zwrot środków bezpośrednio na konto bankowe klienta, kartę płatniczą, BLIK lub gotówką.

W związku z ogromnym niepokojem wyrażanym przez społeczeństwo i samorządy proszę o odpowiedź na poniższe pytania:

1. Czy ministerstwo przewiduje nowelizację ustawy, która umożliwiłaby związkom celowym gmin powoływanie własnych, regionalnych operatorów systemu kaucyjnego, pozwalając samorządom na zachowanie kontroli nad cennym surowcem?
2. Kiedy i w jakiej formie ministerstwo wprowadzi przepisy gwarantujące wliczanie odpadów opakowaniowych zebranych w systemie kaucyjnym do ustawowych poziomów recyklingu osiąganych przez konkretne gminy, na których terenie dokonano zbiórki?
3. Jak resort odnosi się do propozycji powiązania PSZOK-ów z systemem kaucyjnym, tak aby operatorzy mieli ustawowy obowiązek pokrywania kosztów obsługi systemu kaucyjnego przez te gminne instalacje?
4. Jaki jest aktualny stosunek resortu do zagospodarowania zysków z kaucji nieodebranej? Czy ministerstwo poprze model redystrybucji znacznej części tych środków (np. 70%) z powrotem do JST jako rekompensaty za utracone dochody ze sprzedaży surowców wtórnych, aby zapobiec skokowym podwyżkom opłat za odbiór śmieci dla mieszkańców?
5. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie norm technologicznych obligujących operatorów do wdrażania maszyn zbiorczych (przyjmujących wiele opakowań jednocześnie) oraz wymuszenie na sieciach handlowych dokonywania zwrotu kaucji bezpośrednio na rachunki bankowe obywateli w sposób zautomatyzowany?
6. Na jakim etapie są prace nad ustawą o rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) i dlaczego system kaucyjny jest wdrażany w oderwaniu od braku odpowiednich rekompensat ze strony producentów dla całego gminnego systemu gospodarki odpadami?