Interpelacja w sprawie przeciwdziałania nadmiernemu spożyciu cukru w produktach spożywczych

Szanowna Pani Minister,
Szanowny Panie Ministrze,

nadmierne spożycie cukru to aktualnie jedno z największych zagrożeń dla zdrowia publicznego. Stanowi ono bezpośredni i kluczowy czynnik ryzyka rozwoju groźnych chorób cywilizacyjnych, w tym otyłości, cukrzycy typu 2, próchnicy, chorób układu krążenia oraz niektórych nowotworów. Zwalczanie tego problemu wymaga od nas podjęcia kolejnych bezkompromisowych kroków systemowych.

Skala kryzysu wywołanego nadwagą i otyłością w Polsce jest alarmująca: według danych Głównego Urzędu Statystycznego (Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia EHIS 2019) z tym problemem zmaga się aż 56,6% osób w wieku 15 lat i więcej, z czego sama otyłość dotyczy już 18,5% dorosłych. Najbardziej dramatycznie wyglądają jednak dane dotyczące najmłodszych, których zdrowie powinno być dla nas priorytetem. Zgodnie z badaniem COSI (2022–2023), prowadzonym pod egidą Światowej Organizacji Zdrowia, nadwagę lub otyłość ma około 33% dzieci w wieku 6-9 lat. Sytuacja ta wymaga natychmiastowej interwencji, zwłaszcza że Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w wytycznych z 2015 r. (Guideline: Sugars intake for adults and children) jednoznacznie rekomenduje ograniczenie spożycia cukrów wolnych do poziomu poniżej 10% dziennej wartości energetycznej (zalecenie silne), a dla uzyskania realnych, dodatkowych korzyści zdrowotnych – poniżej 5% (zalecenie warunkowe).

Wykazując determinację w walce z tym zjawiskiem, z dniem 1 stycznia 2021 r. wprowadzono w Polsce na mocy ustawy z dnia 14 lutego 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z promocją prozdrowotnych wyborów konsumentów (Dz. U. 2020 poz. 1492 z późn. zm.) tzw. opłatę cukrową obejmującą napoje z dodatkiem cukrów, substancji słodzących, kofeiny lub tauryny.

To pionierskie rozwiązanie uderzyło jednak wyłącznie w rynek napojów. Poza zakresem regulacji wciąż pozostają słodycze, wyroby czekoladowe, ciastka i batony, które agresywnie napędzają spożycie cukru w diecie Polaków, uderzając przede wszystkim w dzieci. Zgodnie z danymi Najwyższej Izby Kontroli wpływy z opłaty cukrowej w latach 2021-2023 wyniosły łącznie ok. 4,6 mld zł, z czego zdecydowana większość (ok. 96,5%) zasiliła Narodowy Fundusz Zdrowia i wsparła leczenie skutków złej diety. Rzeczywiste wpływy okazały się jednak niższe od pierwotnych prognoz zakładających 2-3 mld zł rocznie.

Doświadczenia międzynarodowe dobitnie dowodzą, że odważna polityka podatkowa to najskuteczniejszy bat na producentów wysokocukrowej żywności. W Wielkiej Brytanii wprowadzenie Soft Drinks Industry Levy (zapowiedzianej w 2016 r.) zmusiło koncerny do masowej reformulacji receptur – średnia zawartość cukru w napojach objętych opłatą spadła w latach 2015-2024 o ok. 47%. Podobny sukces odnotowano w Meksyku, gdzie od 2014 r. obowiązuje podatek od napojów słodzonych (1 peso za litr), co błyskawicznie przełożyło się na spadek zakupów tych szkodliwych produktów o ok. 6% już w pierwszym roku. Konsekwentne rozszerzenie mechanizmu opłaty na wyroby cukiernicze mogłoby stać się potężnym narzędziem w ograniczaniu spożycia cukru, a jednocześnie kluczowym źródłem finansowania profilaktyki zdrowotnej.

Mając na uwadze powyższe, zwracam się z prośbą o ustosunkowanie się do następujących pytań:

1. Czy Ministerstwo Zdrowia oraz Ministerstwo Finansów prowadzą obecnie prace analityczne lub legislacyjne dotyczące wprowadzenia opłaty od cukru zawartego w słodyczach?

2. Jaka jest ocena resortów dotycząca dotychczasowej skuteczności obowiązującej od 2021 r. opłaty cukrowej od napojów, zarówno w wymiarze zdrowotnym, jak i fiskalnym?

3. Czy jest rozważane rozszerzenie zakresu przedmiotowego opłaty cukrowej na inne kategorie produktów spożywczych o wysokiej zawartości cukru, w tym słodycze?

4. Jakie szacunkowe wpływy budżetowe mogłoby przynieść wprowadzenie takiej opłaty i na jakie cele, w szczególności związane z profilaktyką zdrowotną, zostałyby one przeznaczone?

5. Czy przy projektowaniu ewentualnych rozwiązań są brane pod uwagę doświadczenia innych państw (np. Wielkiej Brytanii, Meksyku) oraz analizy dotyczące wpływu takich podatków na reformulację receptur przez producentów?

6. W jaki sposób resorty zamierzają zabezpieczyć interesy krajowych producentów oraz konsumentów o niższych dochodach przed nadmiernymi skutkami ekonomicznymi ewentualnego wprowadzenia takiej opłaty?

Z poważaniem

Witold Zembaczyński
Poseł na Sejm RP