Interpelacja w sprawie ponownego ustawienia w Szczecinie tzw. Pomnika Trzech Cesarzy upamiętniającego cesarzy niemieckich odpowiedzialnych za politykę antypolską

Pomnik ten upamiętnia cesarzy niemieckich: Wilhelma I, Fryderyka III i Wilhelma II oraz niemieckie stowarzyszenie wojenne Pommerensdorfer Kriegerverein. Obiekt został ustawiony pierwotnie 22 marca 1889 r. i jest pomnikiem z czasów niemieckich, odnoszącym się do pruskiej i niemieckiej tradycji państwowo-wojskowej.

W ostatnim czasie pomnik został ponownie ustawiony w przestrzeni publicznej Szczecina. Z uzyskanych przeze mnie odpowiedzi wynika, że zgodę na ponowne posadowienie głazu wyraził dyrektor Zarządu Dróg i Transportu Miejskiego w Szczecinie. W odpowiedzi Urzędu Miasta Szczecin wskazano, że ZDiTM kierował się wyłącznie estetyką lokalizacji oraz że ZDiTM nie sprawuje kontroli ani nadzoru nad pomnikami i nie zajmuje stanowiska w sprawie zasadności ich funkcjonowania w przestrzeni publicznej.

Jednocześnie z odpowiedzi Powiatowego Inspektoratu Nadzoru Budowlanego w Powiecie Grodzkim Szczecin wynika, że Wydział Architektury i Budownictwa Urzędu Miasta Szczecin nie odnalazł decyzji o pozwoleniu na budowę ani zgłoszenia robót niewymagających pozwolenia na budowę dotyczących ustawienia tego głazu. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków oraz Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków poinformowały natomiast o braku wydanych uzgodnień, pozwoleń i rozstrzygnięć konserwatorskich oraz o braku wniosków w tej sprawie.

W mojej ocenie sprawa ma wymiar nie tylko formalnoprawny, ale również fundamentalnie historyczny i symboliczny. W przestrzeni publicznej polskiego miasta ponownie ustawiono pomnik upamiętniający niemieckich cesarzy, którzy symbolizują państwo odpowiedzialne za wieloletnią politykę antypolską, germanizacyjną i represyjną wobec Polaków.

Za panowania Wilhelma I i w ramach państwa pruskiego oraz niemieckiego prowadzone były działania wymierzone w polską tożsamość narodową, język, Kościół katolicki i polską własność. Był to okres Kulturkampfu, który na ziemiach polskich miał także wymiar antypolski, ponieważ uderzał w instytucje podtrzymujące polskość. W tym czasie dochodziło również do ograniczania obecności języka polskiego w szkołach, administracji i życiu publicznym. Pod koniec panowania Wilhelma I przeprowadzono tzw. rugi pruskie, czyli masowe wysiedlenia ludności polskiej i żydowskiej nieposiadającej obywatelstwa pruskiego. W 1886 r. powołano Komisję Kolonizacyjną, której celem było wykupywanie ziemi z rąk polskich i osadzanie na niej Niemców.

Za panowania Wilhelma II polityka germanizacyjna wobec Polaków była kontynuowana i zaostrzana. Działała Hakata, czyli Niemiecki Związek Marchii Wschodniej, organizacja nacjonalistyczna dążąca do germanizacji ziem polskich. Z tego okresu pochodzi dramatyczny symbol oporu przeciw germanizacji szkolnej – strajk dzieci wrzesińskich. Wprowadzano kolejne ograniczenia dotyczące języka polskiego, w tym w szkolnictwie i przestrzeni publicznej. Państwo niemieckie podejmowało również działania wymierzone w polską własność ziemską, w tym ograniczenia w budowie domów przez Polaków na nabytej ziemi oraz rozwiązania umożliwiające wywłaszczenia.

Fryderyk III panował bardzo krótko, jednak również pozostaje jednym z trzech niemieckich cesarzy upamiętnionych tym obiektem i jako taki jest elementem symboliki państwa zaborczego.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy w ocenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w przestrzeni publicznej polskich miast powinny być odnawiane, ponownie ustawiane lub eksponowane jako pomniki obiekty upamiętniające władców państw zaborczych odpowiedzialnych za politykę antypolską, germanizacyjną i represyjną wobec narodu polskiego?
2. Czy Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego uważa za dopuszczalne, aby w polskiej przestrzeni publicznej stał pomnik upamiętniający cesarzy niemieckich: Wilhelma I, Fryderyka III i Wilhelma II, bez jednoznacznego krytycznego kontekstu historycznego dotyczącego germanizacji i działań antypolskich?
3. Czy w ocenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego tego rodzaju obiekty – jeżeli posiadają wartość historyczną – powinny znajdować się raczej w muzeach, lapidariach albo innych miejscach ekspozycji historycznej, a nie w przestrzeni publicznej jako forma upamiętnienia?
4. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego dysponuje jakimikolwiek instrumentami prawnymi, organizacyjnymi lub opiniodawczymi pozwalającymi na interwencję, apel, rekomendację albo zajęcie stanowiska w sprawie usunięcia z przestrzeni publicznej pomników osób lub symboli związanych z działaniami antypolskimi?
5. Czy Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, generalny konserwator zabytków albo podległe ministrowi służby mogą zwrócić się do właściwych organów samorządu terytorialnego, wojewódzkiego konserwatora zabytków lub innych instytucji o analizę legalności i zasadności funkcjonowania takiego pomnika w przestrzeni publicznej?
6. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego podejmie działania zmierzające do uzyskania od miasta Szczecin, Zarządu Dróg i Transportu Miejskiego w Szczecinie, Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków oraz miejskiego konserwatora zabytków pełnych informacji dotyczących ponownego ustawienia tzw. Pomnika Trzech Cesarzy?
7. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zweryfikuje, czy ponowne ustawienie tego obiektu odbyło się zgodnie z przepisami dotyczącymi ochrony zabytków, opieki nad zabytkami, polityki pamięci oraz zasad kształtowania przestrzeni publicznej?
8. Czy w ocenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ponowne ustawienie pomnika upamiętniającego cesarzy niemieckich bez uchwały rady miasta, bez pełnej procedury właściwej dla pomników, bez zgłoszenia robót budowlanych oraz bez uzgodnień konserwatorskich powinno zostać uznane za działanie wymagające pilnej reakcji właściwych organów państwa?
9. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wyda opinię lub stanowisko w sprawie dopuszczalności odnawiania i ponownego ustawiania w polskiej przestrzeni publicznej pomników upamiętniających osoby symbolizujące politykę antypolską, w tym władców państw zaborczych?
10. Czy Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wystąpi do prezydenta miasta Szczecin lub Rady Miasta Szczecin z apelem o usunięcie tzw. Pomnika Trzech Cesarzy z przestrzeni publicznej albo o przeniesienie go do muzeum, lapidarium lub innej przestrzeni ekspozycyjnej z rzetelnym, krytycznym opisem historycznym?
11. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego ma wiedzę o innych podobnych przypadkach odnawiania lub ponownego ustawiania w Polsce pomników upamiętniających władców lub przedstawicieli państw zaborczych odpowiedzialnych za działania antypolskie? Jeżeli tak, proszę o wskazanie tych przypadków i działań podjętych przez resort.
12. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego planuje przygotowanie ogólnych wytycznych dla jednostek samorządu terytorialnego dotyczących postępowania z obiektami upamiętniającymi przedstawicieli państw zaborczych, okupacyjnych lub prowadzących politykę represyjną wobec Polaków?
13. Czy Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego podziela pogląd, że polska przestrzeń publiczna nie powinna być miejscem honorowania osób symbolizujących germanizację, wynaradawianie, represje wobec Polaków oraz działania wymierzone w polską własność, język, Kościół i tożsamość narodową?
14. Czy w ocenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego dopuszczalne jest, aby jednostka organizacyjna miasta, która sama wskazuje, że nie sprawuje kontroli ani nadzoru nad pomnikami i nie zajmuje stanowiska w sprawie zasadności ich funkcjonowania w przestrzeni publicznej, faktycznie doprowadziła do ponownego ustawienia pomnika w przestrzeni publicznej?
15. Jakie konkretne działania zamierza podjąć Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie tzw. Pomnika Trzech Cesarzy w Szczecinie?

W mojej ocenie miejsce tego rodzaju obiektów, jeżeli mają być zachowane jako świadectwo historii, jest w muzeum, lapidarium albo magazynie zabytków, a nie w przestrzeni publicznej polskiego miasta jako forma upamiętnienia niemieckich cesarzy. Pomnik upamiętniający władców państwa odpowiedzialnego za germanizację, rugi pruskie, Kulturkampf, działalność Komisji Kolonizacyjnej, wspieranie Hakaty, represje wobec polskich dzieci i rodziców oraz ataki na polską własność i język nie powinien być bezrefleksyjnie odnawiany i ponownie ustawiany na polskiej ziemi.

Proszę o pilną i szczegółową odpowiedź.

Z poważaniem

Dariusz Matecki
Poseł na Sejm RP