Interpelacja w sprawie działań organów państwa wobec obywatela Białorusi oraz procedur przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową przy wykonywaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu

Szanowny Panie Ministrze Spraw Wewnętrznych i Administracji,
Szanowny Panie Wicepremierze,
Szanowny Panie Ministrze Spraw Zagranicznych,

zwracam się z interpelacją w sprawie działań organów państwa wobec obywatela Białorusi Siarhieja, wskazywanego w materiałach przekazanych do mojego biura jako Siarhiej (...), oraz w sprawie praktyki przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową i deklaracji zamiaru ich złożenia przez osoby przebywające w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców lub będące w trakcie wykonywania decyzji o zobowiązaniu do powrotu.

Według materiałów przekazanych do mojego biura Siarhiej, obywatel Białorusi, od kilku lat mieszkał w Polsce i pracował m.in. jako pracownik budowlany. Część danych identyfikujących, w tym pełne nazwisko i data urodzenia, wymaga potwierdzenia w aktach sprawy, dlatego w niniejszej interpelacji posługuję się także skróconym oznaczeniem danych. Według relacji fundacji i doniesień medialnych w 2025 r. Siarhiej miał zostać pobity i okradziony z dokumentów, w tym paszportu; zdarzenie miało mieć charakter ksenofobiczny i zostało zgłoszone Policji. Publiczne relacje wskazują jednocześnie, że karta pobytu mogła być już po terminie, a utrata paszportu miała uniemożliwić lub istotnie utrudnić uregulowanie dalszego pobytu.

Siarhiej od około połowy 2025 r. działał jako wolontariusz inicjatywy „Kwitnący Dom” prowadzonej przez Fundację Inna Przestrzeń, udzielającej pomocy osobom z doświadczeniem migracji, osobom w kryzysie bezdomności, osobom starszym, osobom z niepełnosprawnościami oraz osobom z Ukrainy poszkodowanym przez wojnę. Był postrzegany jako uczynny, rzetelny i obowiązkowy wolontariusz, dlatego gdy po dyżurze wolontariackim pełnionym 19 października 2025 r. na warszawskich Bielanach utracono z nim kontakt, osoby z fundacji podjęły poszukiwania.

Według relacji pracowników Fundacji Inna Przestrzeń zgłosili się oni na komisariat Policji na Białołęce, w okolicy zamieszkania Siarhieja. Tam mieli otrzymać informację, że został on zatrzymany przez Policję, przekazany do dyspozycji Straży Granicznej i następnie przewieziony do Strzeżonego Ośrodka dla Cudzoziemców w Przemyślu, gdzie miał przebywać od 21 albo 22 października 2025 r. Dzięki wsparciu osób z fundacji Siarhiej uzyskał pomoc prawną mec. Joanny Brylak, która według przekazanych informacji została jego pełnomocniczką i podejmowała czynności w sprawie decyzji o zobowiązaniu do powrotu.

Według relacji osób wspierających Siarhieja, mimo prób kontaktu z nim w Przemyślu oraz prób uzyskania informacji od Strzeżonego Ośrodka dla Cudzoziemców w Przemyślu, Komendy Głównej Straży Granicznej w Warszawie i placówki Straży Granicznej w Terespolu, nie uzyskano informacji pozwalających skutecznie ustalić jego aktualne położenie i status czynności. W sprawie miały zostać podjęte działania dotyczące wniosku o zastosowanie środka tymczasowego do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a także działania zmierzające do złożenia wniosku o ochronę międzynarodową albo deklaracji zamiaru złożenia takiego wniosku. Wymaga wyjaśnienia, czy pisma te zostały formalnie przyjęte, zarejestrowane, przekazane właściwemu organowi albo potraktowane jako nieskuteczne formalnie - i na jakiej podstawie prawnej.

Podejmowano próby kontaktu za pośrednictwem poczty elektronicznej, faksu i kontaktu osobistego. Według relacji osób wspierających 24 kwietnia 2026 r. otrzymały one od jednej z osób osadzonych informację, że Siarhiej może zostać wywieziony z ośrodka i doprowadzony do granicy.

Według informacji przekazanych do mojego biura 27 kwietnia 2026 r. ujawniono decyzję o odmowie uwzględnienia odwołania, datowaną na 23 kwietnia 2026 r.; według relacji pełnomocniczki decyzja ta miała nie zostać jej wcześniej skutecznie doręczona. Tego samego dnia miały pojawić się sprzeczne informacje co do miejsca pobytu Siarhieja - według relacji publicznych Komenda Główna Straży Granicznej wskazywała, że nadal znajduje się on w Przemyślu, podczas gdy miał już zostać doprowadzony w okolice przejścia granicznego w Terespolu i opuścić terytorium RP w kierunku Białorusi. W publicznych relacjach pojawia się również informacja, że przed przekroczeniem granicy otrzymał tymczasowy dokument podróży wystawiony przez władze białoruskie.

Szczególne wątpliwości budzą informacje o próbach złożenia wniosku o ochronę międzynarodową albo deklaracji zamiaru jego złożenia. Osoby wspierające cudzoziemca i pełnomocniczka wskazują, że takie działania zostały podjęte przed wykonaniem powrotu. Jednocześnie z doniesień medialnych wynika, że Urząd do Spraw Cudzoziemców miał informować, iż przed szefem urzędu nie toczyło się postępowanie dotyczące tego cudzoziemca. Taka rozbieżność wymaga precyzyjnego wyjaśnienia, czy Straż Graniczna przyjęła wniosek, przyjęła deklarację, odmówiła przyjęcia, pozostawiła pismo bez biegu, czy też uznała je za nieskuteczne formalnie.

Sprawa ma znaczenie systemowe. Dotyczy nie tylko losu jednej osoby, lecz także wykonywania przez organy państwa gwarancji wynikających z Konstytucji RP, Konwencji genewskiej, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, ustawy o cudzoziemcach oraz ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP. W szczególności wymaga wyjaśnienia, czy w praktyce stosowana jest zasada non-refoulement oraz przepisy dotyczące wstrzymania wykonania decyzji o zobowiązaniu do powrotu w sytuacji skutecznego złożenia wniosku o ochronę międzynarodową albo zadeklarowania zamiaru jego złożenia.

W przypadku obywateli Białorusi konieczna jest dodatkowo indywidualna ocena ryzyka. Aktualne raporty organizacji i instytucji zajmujących się prawami człowieka wskazują na utrzymujące się represje polityczne, ryzyko zatrzymań i przesłuchań osób wracających z zagranicy oraz szczególne ryzyko wobec osób kojarzonych ze wsparciem dla Ukrainy albo krytyką władz białoruskich. W tej sprawie publicznie podnoszono, że Siarhiej miał wspierać osoby z Ukrainy i krytycznie wypowiadać się o władzach białoruskich. Tych twierdzeń nie przesądzam, ale organy państwa powinny wykazać, czy zostały zbadane przed wykonaniem powrotu.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania, z podaniem dat, godzin, sygnatur spraw, jednostek organizacyjnych, podstaw prawnych oraz - w zakresie dopuszczalnym przepisami prawa - kopii albo opisów dokumentów, notatek, protokołów, decyzji, zawiadomień i korespondencji dotyczących sprawy:

1. Czy i kiedy Siarhiej został doprowadzony do granicy albo w inny sposób objęty wykonaniem decyzji o zobowiązaniu do powrotu, na jakiej podstawie prawnej, przez którą jednostkę Straży Granicznej, w jakim trybie oraz do jakiego państwa został skierowany? Proszę wskazać, czy czynności miały charakter przymusowego wykonania decyzji, czy organ kwalifikuje je jako dobrowolne opuszczenie terytorium RP.

2. Jaka była dokładna podstawa prawna decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu oraz decyzji wydanej po rozpatrzeniu odwołania? Czy podstawą był wyłącznie brak ważnego tytułu pobytowego i dokumentu podróży, czy także przesłanki bezpieczeństwa państwa, obronności, bezpieczeństwa i porządku publicznego albo inne okoliczności, w tym ewentualne zdarzenie związane z prowadzeniem pojazdu pod wpływem alkoholu?

3. Czy decyzja o zobowiązaniu do powrotu, decyzja wydana po rozpatrzeniu odwołania oraz postanowienia dotyczące umieszczenia lub dalszego pobytu w strzeżonym ośrodku zostały skutecznie doręczone cudzoziemcowi i jego pełnomocniczce? Jeśli tak - w jakich datach, w jaki sposób i wraz z jakim pouczeniem; jeśli nie - dlaczego wykonano czynności mimo braku skutecznego doręczenia?

4. Czy w momencie wykonania decyzji była ona ostateczna, wykonalna i znana pełnomocniczce cudzoziemca? Jeżeli organ uznaje, że możliwe było wykonanie decyzji mimo trwających albo nierozstrzygniętych czynności procesowych, proszę wskazać podstawę prawną, dokumenty z akt i osobę odpowiedzialną za podjęcie tej decyzji.

5. Czy Siarhiej, jego pełnomocniczka, osoby wspierające albo organizacje społeczne złożyły przed wykonaniem powrotu wniosek o ochronę międzynarodową, deklarację zamiaru złożenia takiego wniosku, informację o obawie przed powrotem do Białorusi albo pismo, które mogło zostać potraktowane jako taka deklaracja? Proszę wskazać daty, godziny, kanały wpływu, jednostki SG, osoby przyjmujące i sposób zadokumentowania tych czynności.

6. Jeżeli Straż Graniczna nie przyjęła albo nie zarejestrowała wniosku lub deklaracji, proszę wskazać dokładną podstawę prawną takiego działania, osobę odpowiedzialną, sporządzoną notatkę, protokół albo inną dokumentację oraz informację, czy cudzoziemiec został poinformowany w języku dla niego zrozumiałym o terminie i miejscu skutecznego złożenia wniosku.

7. Dlaczego nie wstrzymano wykonania decyzji o zobowiązaniu do powrotu pomimo informacji o próbie złożenia wniosku o ochronę międzynarodową albo deklaracji zamiaru jego złożenia? Czy organ sporządził protokół deklaracji, wyznaczył termin przyjęcia wniosku albo przekazał informację do szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców?

8. Czy przed wystąpieniem o dokument podróży do władz Białorusi lub wykonaniem powrotu przeprowadzono indywidualną ocenę ryzyka naruszenia zasady non-refoulement, w tym ryzyka zatrzymania, przesłuchania, tortur, nieludzkiego traktowania lub represji politycznych po stronie Białorusi? Proszę wskazać dokumenty, źródła informacji o kraju pochodzenia oraz jednostkę odpowiedzialną za tę ocenę.

9. Jaki dokument podróży lub dokument tymczasowy umożliwił przekroczenie granicy przez Siarhieja, kto go wydał, kiedy, na czyj wniosek i w jakim trybie? Czy w związku z uzyskaniem dokumentu kontaktowano się z organami lub placówką dyplomatyczną Białorusi, jakie dane przekazano i czy oceniono ryzyko wynikające z takiego kontaktu dla osoby deklarującej obawę przed prześladowaniem?

10. Jakie konkretne przesłanki faktyczne i prawne uzasadniały umieszczenie Siarhieja w Strzeżonym Ośrodku dla Cudzoziemców w Przemyślu? Czy przed zastosowaniem detencji rozważono środki alternatywne, takie jak obowiązek zgłaszania się, zabezpieczenie pieniężne albo wyznaczenie miejsca pobytu; jeśli tak - dlaczego uznano je za niewystarczające, a jeśli nie - z jakiej przyczyny odstąpiono od ich rozważenia?

11. Czy organy uwzględniły informację, że cudzoziemiec miał być ofiarą pobicia i kradzieży dokumentów, w wyniku czego utracił paszport? Czy ustalono, czy brak dokumentów wynikał z jego działania, czy z okoliczności od niego niezależnych, oraz jak ta okoliczność wpłynęła na ocenę legalności pobytu, winy cudzoziemca i proporcjonalności detencji?

12. Czy podjęto jakiekolwiek działania zmierzające do umożliwienia cudzoziemcowi uregulowania sytuacji pobytowej, w tym uzyskania dokumentów zastępczych, złożenia wniosku o nową kartę pobytu albo przywrócenia terminu? Jeśli nie - dlaczego nie zastosowano takich działań zamiast detencji i wykonania powrotu?

13. Na jakiej podstawie sąd przedłużał pobyt w Strzeżonym Ośrodku dla Cudzoziemców w Przemyślu? Proszę wskazać daty wniosków SG, daty i sygnatury postanowień sądu oraz konkretne okoliczności przedstawiane jako uzasadnienie dalszego pozbawienia wolności, w tym informację, czy cudzoziemiec i pełnomocniczka otrzymali postanowienie dotyczące rozprawy z 15 kwietnia 2026 r.

14. Dlaczego przez wskazywany w relacjach okres zatrzymania nie było możliwe skuteczne skontaktowanie się z cudzoziemcem? Jakie procedury przewidziano w przypadku nagłej utraty kontaktu między pełnomocnikiem, organizacją wspierającą albo osobą bliską a cudzoziemcem przebywającym w strzeżonym ośrodku prowadzonym przez Straż Graniczną?

15. Czy Siarhiejowi po zatrzymaniu przez Policję umożliwiono niezwłoczny kontakt z osobą trzecią, w tym bliskimi lub organizacją wspierającą? Jeśli nie - z jakiej przyczyny ograniczono to prawo, na jakiej podstawie prawnej i czy sporządzono dokumentację uzasadniającą ograniczenie?

16. Czy zatrzymanemu zapewniono możliwość niezwłocznego kontaktu z pełnomocnikiem lub uzyskania pomocy prawnej? W jakim momencie faktycznie uzyskał taką możliwość, czy ustanowiona pełnomocniczka została uznana w aktach sprawy i dlaczego według relacji publicznych nie otrzymywała informacji pozwalających skutecznie działać?

17. Czy i kiedy zapewniono zatrzymanemu dostęp do tłumacza języka białoruskiego, rosyjskiego albo innego języka dla niego zrozumiałego? Proszę wskazać, w jakim języku przekazywano mu decyzje, pouczenia i informacje o przysługujących środkach zaskarżenia, oraz dlaczego - według relacji publicznych - w okresie od 19 do 21 października 2025 r. nie miał zapewnionego takiego wsparcia.

18. Na jakiej podstawie prawnej w okresie od 19 do 21 października 2025 r. ograniczono zatrzymanemu możliwość kontaktu z tłumaczem, prawnikiem oraz osobami bliskimi? Czy w tym okresie zapewniono mu wyżywienie oraz dostęp do wody pitnej, a jeśli tak - w jakich godzinach, w jakim zakresie i jak zostało to udokumentowane?

19. Czy w trakcie transportu Siarhieja do granicy zapewniono mu wyżywienie, dostęp do wody pitnej, możliwość skorzystania z telefonu oraz możliwość kontaktu z pełnomocniczką? Jakie procedury obowiązują funkcjonariuszy Straży Granicznej w zakresie zabezpieczenia potrzeb bytowych i prawnych osób konwojowanych w trakcie wykonania decyzji o zobowiązaniu do powrotu?

20. Jakie kanały komunikacji z placówką Straży Granicznej w Terespolu i Strzeżonym Ośrodkiem dla Cudzoziemców w Przemyślu są oficjalnie dostępne dla obywateli, pełnomocników i organizacji społecznych, w szczególności telefon, e-mail, faks i kontakt osobisty? Jak zapewniana jest ich faktyczna dostępność, w tym odbieranie połączeń i rejestrowanie korespondencji?

21. Z jakiej przyczyny 24 kwietnia 2026 r. miało nie być możliwe skuteczne skontaktowanie się z placówką Straży Granicznej w Terespolu za pośrednictwem telefonu, poczty elektronicznej, faksu oraz kontaktu osobistego? Czy sytuacja ta została odnotowana, wyjaśniona wewnętrznie i oceniona pod kątem wpływu na możliwość wstrzymania wykonania powrotu?

22. Jakie są procedury przyjmowania pilnych pism w sytuacjach nagłych, zwłaszcza gdy dotyczą ryzyka naruszenia zasady non-refoulement lub wniosku o ochronę międzynarodową? Czy dokumenty dostarczone do placówki w Terespolu 24 kwietnia 2026 r. zostały zarejestrowane, a jeśli nie - dlaczego?

23. Czy brak możliwości skutecznego kontaktu z placówką lub brak rejestracji pilnych pism mógł mieć wpływ na niewstrzymanie czynności wobec cudzoziemca? Jakie procedury mają zapobiegać takim sytuacjom w przyszłości, w szczególności w piątki, weekendy i poza godzinami pracy administracji?

24. Na jakiej podstawie Straż Graniczna 27 kwietnia 2026 r. miała udzielić pełnomocniczce informacji, że Siarhiej przebywa w Strzeżonym Ośrodku dla Cudzoziemców w Przemyślu, jeżeli faktycznie nie znajdował się już w tym miejscu? Czy każde przemieszczenie cudzoziemca było odnotowywane w systemie ewidencyjnym SG i czy pełnomocniczka mogła niezwłocznie ustalić aktualne miejsce pobytu klienta?

25. Czy wobec Siarhieja orzeczono zakaz ponownego wjazdu na terytorium RP lub obszaru Schengen? Jeżeli nie, czy rząd przewiduje jakąkolwiek ścieżkę umożliwiającą mu bezpieczny powrót do Polski i złożenie wniosku o ochronę międzynarodową albo uregulowanie pobytu, jeżeli doszło do nieprawidłowości po stronie organów państwa?

26. Czy MSWiA wszczęło albo planuje wszcząć kontrolę, postępowanie wyjaśniające lub dyscyplinarne dotyczące działań Straży Granicznej w tej sprawie, w szczególności w zakresie przyjęcia wniosku lub deklaracji dotyczącej ochrony międzynarodowej, kontaktu z pełnomocnikiem, tłumaczeń, detencji, kontaktu z Ambasadą Białorusi i wykonania powrotu?

27. Czy MSZ posiada aktualną ocenę ryzyka dla obywateli Białorusi powracających z zagranicy, w szczególności osób, które publicznie krytykowały władze białoruskie, wspierały Ukrainę lub korzystały z pomocy organizacji pozarządowych? Jeżeli tak, czy ocena ta jest przekazywana MSWiA, Straży Granicznej i Urzędowi do Spraw Cudzoziemców; jeżeli nie - czy resort planuje przygotowanie takich wytycznych?

28. Jakie działania dyplomatyczne, konsularne lub międzyresortowe może podjąć rząd RP w sytuacji, gdy obywatel Białorusi został skierowany w stronę Białorusi z naruszeniem gwarancji proceduralnych albo mimo ryzyka prześladowania? Czy w tej konkretnej sprawie podjęto już jakiekolwiek działania po stronie MSZ lub MSWiA?

Proszę Pana Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o udzielenie odpowiedzi na pytania 1–26, w tym o uzyskanie informacji od komendanta głównego Straży Granicznej, właściwych komendantów oddziałów i placówek SG, Strzeżonego Ośrodka dla Cudzoziemców w Przemyślu, Policji oraz szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców.

Proszę Pana Ministra Spraw Zagranicznych o udzielenie odpowiedzi na pytania 8, 9, 27 i 28 w zakresie właściwości MSZ, w szczególności w zakresie oceny ryzyka dla obywateli Białorusi, kontaktów z władzami białoruskimi, dokumentów wydawanych przez Ambasadę Białorusi oraz możliwych działań dyplomatycznych lub międzyresortowych.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek