Interpelacja w sprawie potrzeby podjęcia działań dyplomatycznych wobec Republiki Czeskiej w związku z potencjalnym transgranicznym zagrożeniem środowiskowym wynikającym z sytuacji na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie oraz możliwym ryzykiem dla dorzecza Odry

Szanowny Panie Ministrze,

składam interpelację w sprawie potrzeby podjęcia działań dyplomatycznych wobec Republiki Czeskiej w związku z potencjalnym transgranicznym zagrożeniem środowiskowym wynikającym z sytuacji na terenie zwałowiska/odwału Heřmanice w Ostrawie, w kraju morawsko-śląskim.

Sprawa ta wymaga zainteresowania ministra spraw zagranicznych, ponieważ dotyczy obiektu zlokalizowanego na terytorium państwa sąsiedniego, lecz potencjalne skutki środowiskowe mogą wykraczać poza granice Republiki Czeskiej i dotyczyć wód dorzecza Odry, a tym samym interesów Rzeczypospolitej Polskiej. W mojej ocenie nie jest to wyłącznie sprawa techniczna, lokalna ani administracyjna, lecz kwestia wymagająca uruchomienia instrumentów współpracy dwustronnej, dyplomatycznej i (w razie potrzeby) europejskiej.

Odwał Heřmanice położony jest na terenie Ostrawy, w Republice Czeskiej, w regionie bezpośrednio istotnym z punktu widzenia relacji transgranicznych pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czeską. Jest to obszar powiązany z dorzeczem Odry, a zatem ewentualne negatywne oddziaływanie środowiskowe może mieć znaczenie nie tylko lokalne, lecz również ponadgraniczne.

Z materiałów źródłowych wynika, że odwał Heřmanice jest rozległym obiektem pogórniczym, w którego obrębie od wielu lat występują procesy termiczne, w tym samozagrzewanie oraz pożar endogeniczny. Analiza ryzyka z 2010 r. wskazywała na potrzebę monitorowania i przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się aktywności termicznej, a także na możliwe oddziaływanie tego zjawiska na powietrze, wody, grunty oraz zdrowie ludzi.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w obrębie odwału znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych określane w dokumentach jako SChO. Z opinii i ekspertyz wynika, że składowisko to było eksploatowane w latach 1991–1998, a zdeponowano na nim około 3000 m3 odpadów chemicznych. Odpady te zostały następnie przykryte materiałem rekultywacyjnym i zabezpieczone folią izolacyjną. W dokumentach eksperckich wskazuje się, że składowisko to można traktować jako zamknięty „chemiczny sarkofag” znajdujący się w ciele odwału.

Problem polega na tym, że aktywność termiczna odwału może oddziaływać na obszar tego składowiska, a skuteczność zabezpieczenia w postaci OVS „A” budzi poważne wątpliwości. OVS „A” miała pełnić funkcję bariery oddzielającej część aktywną termicznie od obszaru, w którym znajdują się odpady chemiczne. Tymczasem z późniejszych dokumentów wynika, że bariera ta może nie gwarantować pełnej ochrony SChO.

Raport komisji eksperckiej czeskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 2021 r. wskazywał na konieczność szczególnej ostrożności w rejonie składowiska chemicznego oraz na potrzebę takiego prowadzenia działań sanacyjnych, aby zapobiec przeniesieniu pożaru endogenicznego w kierunku obszaru wysoce niebezpiecznych odpadów. Komisja zwracała również uwagę na znaczenie właściwego doboru materiału stosowanego przy wykonaniu OVS oraz na potrzebę odpowiedniego monitoringu.

Ekspertyza VŠB–TU Ostrava z 2024 r. dotyczyła funkcjonalności OVS „A” wobec możliwego oddziaływania pożaru endogenicznego odwału Heřmanice na zamknięte składowisko odpadów chemicznych. Sam fakt sporządzenia takiej opinii wskazuje, że problem skuteczności OVS „A” nie ma charakteru hipotetycznego, lecz był przedmiotem specjalistycznej analizy technicznej.

Najbardziej niepokojące wnioski wynikają z opinii z 17 marca 2026 r. dotyczącej stanu ochrony SChO z wykorzystaniem OVS „A”. Z dokumentu tego wynika, że OVS „A” nie daje gwarancji pełnej ochrony zamkniętego składowiska odpadów chemicznych przed aktywnymi procesami termicznymi. Wskazano w nim m.in. na problem pozostawienia pod OVS warstw materiału mogących przenosić aktywność termiczną, wątpliwości dotyczące materiału użytego do wypełnienia OVS oraz temperatury przekraczające poziom istotny z punktu widzenia bezpieczeństwa zdeponowanych odpadów chemicznych.

Raport z pomiarów temperatur i poboru próbek powietrza z 20 lutego 2026 r. potwierdza natomiast, że w rejonie OVS prowadzono pomiary temperatur oraz badania atmosfery otworowej. W kontekście wcześniejszych ekspertyz, które wskazują na znaczenie temperatury około 50°C dla stabilności części zdeponowanych odpadów chemicznych, wyniki aktualnego monitoringu powinny zostać potraktowane z najwyższą powagą.

Z punktu widzenia ministra spraw zagranicznych kluczowe jest to, że potencjalne skutki środowiskowe tego rodzaju sytuacji mogą mieć charakter transgraniczny. Jeżeli doszłoby do naruszenia integralności składowiska chemicznego, emisji niebezpiecznych substancji, skażenia wód podziemnych lub powierzchniowych albo przedostania się zanieczyszczeń do systemu rzecznego Odry, sprawa mogłaby dotyczyć bezpośrednio interesów Rzeczypospolitej Polskiej.

Sprawa ta ma znaczenie nie tylko środowiskowe, ale również dyplomatyczne i międzynarodowe.

Po pierwsze, dotyczy potencjalnego zagrożenia transgranicznego wynikającego z obiektu zlokalizowanego na terytorium państwa sąsiedniego. W tego rodzaju sprawach sama administracja środowiskowa może nie dysponować wystarczającymi instrumentami oddziaływania, dlatego konieczne może być zaangażowanie ministra spraw zagranicznych.

Po drugie, relacje polsko-czeskie powinny opierać się na pełnej, rzetelnej i terminowej wymianie informacji w sprawach, które mogą dotyczyć bezpieczeństwa środowiskowego obywateli obu państw. Brak informacji albo opóźnienie w ich przekazywaniu może prowadzić do sytuacji, w której państwo polskie nie będzie w stanie odpowiednio wcześnie przygotować monitoringu, ostrzegania i procedur reagowania.

Po trzecie, sprawa dotyczy dorzecza Odry, rzeki o fundamentalnym znaczeniu dla Polski. Po doświadczeniach katastrofy ekologicznej na Odrze oczywiste powinno być, że potencjalne zagrożenia dla tej rzeki muszą być identyfikowane z wyprzedzeniem, także jeżeli ich źródło znajduje się poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Po czwarte, problem odwału Heřmanice nie jest nowy. Był przedmiotem analiz, ekspertyz, pomiarów i raportów. W związku z tym zasadne jest ustalenie, czy strona polska była wcześniej informowana przez stronę czeską o skali ryzyka, planowanych i prowadzonych działaniach sanacyjnych oraz potencjalnych skutkach transgranicznych.

Po piąte, sprawa może wymagać uruchomienia nie tylko instrumentów dwustronnych, ale również europejskich. Jeżeli istnieje ryzyko oddziaływania na wody transgraniczne albo brak pełnej transparentności w zakresie działań prowadzonych po stronie czeskiej, zasadne może być zaangażowanie Komisji Europejskiej lub właściwych struktur unijnych.

Po szóste, w relacjach z Republiką Czeską Polska powinna działać w sposób rzeczowy, partnerski, ale stanowczy. Nie chodzi o formułowanie przedwczesnych oskarżeń, lecz o uzyskanie pełnej dokumentacji, weryfikację ryzyka i zapewnienie mechanizmu współpracy, który zagwarantuje, że ewentualne zagrożenie zostanie wykryte i ograniczone, zanim dojdzie do szkody.

W sprawach środowiskowych o możliwym charakterze transgranicznym zasada przezorności powinna oznaczać działanie przed wystąpieniem katastrofy, a nie dopiero po jej zaistnieniu.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych posiada wiedzę o sytuacji na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie, w szczególności o występujących tam procesach termicznych oraz obecności zamkniętego składowiska odpadów chemicznych SChO?
2. Czy Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Pradze albo Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Ostrawie posiadały lub posiadają informacje dotyczące odwału Heřmanice, prowadzonych tam prac sanacyjnych, stanu OVS „A” albo potencjalnego ryzyka dla środowiska?
3. Czy strona czeska kiedykolwiek przekazywała stronie polskiej informacje o możliwym transgranicznym oddziaływaniu odwału Heřmanice, składowiska SChO lub prowadzonych tam działań sanacyjnych?
4. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych posiada informacje, czy Republika Czeska informowała Polskę o wynikach analiz ryzyka, ekspertyz lub pomiarów dotyczących aktywności termicznej odwału Heřmanice i stanu zabezpieczenia składowiska chemicznego?
5. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych zwróci się do właściwych organów Republiki Czeskiej o przekazanie pełnej informacji dotyczącej sytuacji na terenie odwału Heřmanice?
6. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych rozważa skierowanie noty dyplomatycznej do Republiki Czeskiej w celu uzyskania wyjaśnień dotyczących:
   a) aktualnego stanu odwału Heřmanice,
   b) aktualnej aktywności termicznej,
   c) stanu składowiska odpadów chemicznych SChO,
   d) skuteczności OVS „A”,
   e) wyników pomiarów temperatury i gazów,
   f) wyników badań wód podziemnych i powierzchniowych,
   g) możliwego oddziaływania na dorzecze Odry?
7. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych wystąpi do strony czeskiej o informację, czy przy działaniach prowadzonych na odwale Heřmanice analizowano możliwość transgranicznego oddziaływania na środowisko, w szczególności na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej?
8. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych posiada informacje, czy w sprawie odwału Heřmanice przeprowadzono procedury konsultacji transgranicznych z Polską?
9. Jeżeli konsultacji transgranicznych z Polską nie przeprowadzono, czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych ustali, dlaczego strona polska nie została włączona do wymiany informacji, mimo że sprawa może potencjalnie dotyczyć dorzecza Odry?
10. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych zwróci się do Republiki Czeskiej o wskazanie, które organy czeskie odpowiadają za nadzór nad:
    a) odwałem Heřmanice,
    b) składowiskiem SChO,
    c) OVS „A”,
    d) monitoringiem termicznym,
    e) monitoringiem chemicznym,
    f) ochroną wód powierzchniowych i podziemnych?
11. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych wystąpi do strony czeskiej o przekazanie aktualnego planu awaryjnego na wypadek naruszenia integralności składowiska chemicznego SChO, rozprzestrzenienia się pożaru endogenicznego lub zanieczyszczenia wód?
12. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmie działania w celu zorganizowania pilnego spotkania przedstawicieli rządu polskiego i czeskiego w sprawie odwału Heřmanice?
13. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaproponuje stronie czeskiej powołanie polsko-czeskiego zespołu roboczego albo eksperckiego do spraw odwału Heřmanice i potencjalnego ryzyka dla dorzecza Odry?
14. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych uznaje za zasadne, aby w pracach takiego zespołu po stronie polskiej uczestniczyli przedstawiciele:
    a) Ministerstwa Klimatu i Środowiska,
    b) Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska,
    c) PGW Wody Polskie,
    d) Głównego Instytutu Górnictwa – Państwowego Instytutu Badawczego,
    e) eksperci hydrogeologiczni,
    f) eksperci do spraw odpadów pogórniczych i koksowniczych?
15. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmie działania w celu uzyskania od strony czeskiej pełnej dokumentacji dotyczącej OVS „A”, w tym dokumentacji projektowej, powykonawczej, materiałowej i monitoringowej?
16. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych wystąpi do strony czeskiej o wyjaśnienie, czy OVS „A” jest obecnie uznawana przez właściwe organy czeskie za skuteczną i wystarczającą barierę ochronną dla składowiska SChO?
17. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych zwróci się do strony czeskiej o wyjaśnienie rozbieżności pomiędzy pierwotnymi założeniami funkcjonowania OVS „A” a późniejszymi ekspertyzami wskazującymi na brak gwarancji pełnej ochrony składowiska chemicznego?
18. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych wystąpi do Republiki Czeskiej o przekazanie aktualnych wyników pomiarów temperatury w rejonie OVS „A” oraz składowiska SChO, ze szczególnym uwzględnieniem punktów, w których stwierdzono temperatury przekraczające poziomy istotne dla stabilności odpadów chemicznych?
19. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych posiada informacje, czy czeskie organy środowiskowe, górnicze lub administracyjne podejmowały działania po sporządzeniu opinii z 17 marca 2026 r.?
20. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych zwróci się do strony czeskiej o informację, czy jakiekolwiek prace sanacyjne lub zabezpieczające na odwale Heřmanice zostały wstrzymane, ograniczone, zmienione albo zakwestionowane przez czeskie organy nadzoru?
21. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych wystąpi do Republiki Czeskiej o wyjaśnienie, czy Polska zostanie niezwłocznie poinformowana w razie:
    a) wzrostu temperatur w rejonie SChO,
    b) naruszenia izolacji składowiska,
    c) emisji niebezpiecznych substancji,
    d) skażenia wód podziemnych lub powierzchniowych,
    e) możliwości oddziaływania na Odrę?
22. Czy obecnie funkcjonuje polsko-czeski mechanizm szybkiego ostrzegania o awariach środowiskowych, które mogą oddziaływać na wody transgraniczne, w tym Odrę?
23. Jeżeli taki mechanizm funkcjonuje, czy obejmuje on zdarzenia związane z odpadami pogórniczymi, składowiskami chemicznymi i pożarami endogenicznymi?
24. Jeżeli taki mechanizm nie funkcjonuje albo jest niewystarczający, czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmie działania na rzecz jego ustanowienia lub wzmocnienia?
25. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych rozważa podniesienie sprawy odwału Heřmanice podczas rozmów dwustronnych z Republiką Czeską na szczeblu ministerialnym?
26. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych rozważa włączenie do sprawy Ambasady RP w Pradze i Konsulatu Generalnego RP w Ostrawie w celu uzyskania dokumentów, stanowisk i informacji od właściwych organów czeskich?
27. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmie działania w celu ustalenia, czy sprawa odwału Heřmanice była przedmiotem jakichkolwiek rozmów w ramach polsko-czeskich komisji, grup roboczych lub mechanizmów współpracy transgranicznej?
28. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych widzi podstawy do poinformowania Komisji Europejskiej o potencjalnym transgranicznym zagrożeniu środowiskowym związanym z odwałem Heřmanice?
29. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych rozważy podjęcie działań na forum Unii Europejskiej, jeżeli strona czeska nie przedstawi pełnych danych, nie wykaże braku ryzyka transgranicznego albo nie zapewni Polsce stałego dostępu do informacji monitoringowych?
30. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych przedstawi Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej informację o działaniach podjętych wobec Republiki Czeskiej, odpowiedzi strony czeskiej oraz ewentualnych dalszych krokach dyplomatycznych?

Mając na uwadze wagę sprawy, zwracam się o potraktowanie niniejszej interpelacji jako pilnej.

Z materiałów źródłowych wynika, że sytuacja na terenie odwału Heřmanice nie jest problemem marginalnym. Dotyczy wieloletniej aktywności termicznej dużego obiektu pogórniczego, obecności zamkniętego składowiska odpadów chemicznych oraz poważnych wątpliwości dotyczących skuteczności zabezpieczenia tego składowiska przed oddziaływaniem pożaru endogenicznego.

W przypadku spraw mogących oddziaływać na wody dorzecza Odry Rzeczpospolita Polska powinna działać z wyprzedzeniem. Ochrona środowiska, bezpieczeństwo obywateli oraz doświadczenia związane z wcześniejszą katastrofą ekologiczną na Odrze wymagają, aby potencjalne źródła zagrożeń transgranicznych były identyfikowane i weryfikowane, zanim dojdzie do materializacji szkody.

Nie chodzi o formułowanie przedwczesnych zarzutów wobec Republiki Czeskiej, lecz o rzeczową, partnerską, ale stanowczą dyplomację. Polska powinna uzyskać pełną dokumentację, aktualne dane monitoringowe, wyjaśnienia dotyczące skuteczności OVS „A”, informacje o planach awaryjnych oraz gwarancję niezwłocznego ostrzegania w przypadku jakiegokolwiek ryzyka dla dorzecza Odry.

W związku z powyższym zasadne jest pilne podjęcie działań przez ministra spraw zagranicznych, w tym rozważenie skierowania noty dyplomatycznej do Republiki Czeskiej, uruchomienie kontaktów przez placówki dyplomatyczne oraz zaproponowanie stronie czeskiej powołania polsko-czeskiego zespołu eksperckiego.

Z poważaniem

Roman Fritz
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej