Interpelacja w sprawie pozbawienia świadczenia wspierającego osób z niepełnosprawnościami

Szanowna Pani Minister,

w trybie art. 14 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, składam niniejszą interpelację w sprawie wskazanej w jej tytule, a mającej zasadniczy charakter i odnoszącej się do problemu związanego z polityką państwa.

Docierają do mnie coraz liczniejsze sygnały, że organa rentowe – jednostki ZUS – odmawiają osobom niepełnosprawnym wypłaty wstecznego wyrównania świadczenia wspierającego. Co ważne, konieczność wstecznej wypłaty spowodowana jest powolnym działaniem tych organów.

Zgodnie z obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. przepisem art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (dalej też jako UŚW): „Jeżeli w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia wydania decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia, zostanie złożony wniosek, prawo do świadczenia wspierającego ustala się od miesiąca, w którym złożono wniosek o wydanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia.“.

Nawet w przypadku dochowania przez osobę niepełnosprawną terminu 3 miesięcy, wskazanego na początku przepisu, ZUS przyznaje świadczenie wspierające od daty późniejszej – od dnia wydania decyzji o poziomie potrzeby wsparcia.

ZUS twierdzi, że jakoby „nie może“ wypłacić świadczenia wspierającego za okres wcześniejszy niż początkowa data okresu potrzeby wsparcia wskazana w decyzji wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności (WZON). Choć nie tylko nie ma tego zakazu, ale ustawodawca wręcz przyznał ZUS właśnie taką kompetencję w cytowanym wyżej przepisie. Co więcej, ustawodawca w ogóle nie powiązał prawa do świadczenia wspierającego z datą początkową wskazywaną w decyzji WZON.

Z kolei WZON-y twierdzą, że z uwagi na epizodyczność przepisu art. 5 ustawy opublikowanej w Dz. U. 2024 poz. 1494 (obowiązującego od 8 października 2024 r. do 31 grudnia 2025 r.) obecnie „nie muszą“ już określać owej początkowej daty w sposób wsteczny do daty wydania własnej decyzji o ustaleniu poziomu potrzeby wsparcia. Dlatego poziom potrzeby wsparcia ustalają wyłącznie na przyszłość, dopiero od dnia wydania własnej decyzji ustalającej ten poziom (w tym wbrew art. 6b5 ust. 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

W ten sposób osoby niepełnosprawne nie otrzymują świadczenia wspierającego za cały okres od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia do dnia decyzji rozpatrującej ten wniosek. Faktem powszechnie znanym są liczne przypadki przekroczenia ustawowego terminu na wydanie takiej decyzji przez WZON.

Problematyczna praktyka ZUS – pomijająca art. 26 ust. 2 UŚW – stała się już przedmiotem publikacji prasowych, np.:

https://www.infor.pl/prawo/pomoc-spoleczna/niepelnosprawni/7609738,zus-nie-wyplaca-juz-wyrownan-w-swiadczeniu-wspierajacym-sa-argumenty-za-i-przeciw-zus.html

Dodatkowym utrudnieniem dla osób niepełnosprawnych jest brak ustawowego dookreślenia trybu zaskarżenia rozstrzygnięcia wydanego w formie „informacji“, a nie w formie decyzji administracyjnej.

Wszelkie pisma do ZUS można składać wyłącznie przez Platformę Usług Elektronicznych ZUS (PUE ZUS) – na jego własnych formularzach (art. 13 ust. 7 UŚW).

W opracowanym przez ZUS formularzu wniosku o przyznanie świadczenia wspierającego (SWN) wskazanie okresu wypłaty brzmi:

„Proszę o przyznanie świadczenia wspierającego:

- od najwcześniejszej możliwej daty
- od dnia ___________“,

co skłania wnioskującego do wyboru pierwszej opcji, zgodnie z zasadą zaufania do praworządności organów rentowych (art. 6, art. 7, art. 7a § 1 i art. 8 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego w związku z art. 2, 7 i 67 Konstytucji RP). Praworządności, którą obecny rząd odmienia przez wszelkie przypadki, a odmawia jej najbardziej potrzebującym osobom z niepełnosprawnościami.

Efektem wyboru „od najwcześniej możliwej daty“ jest uznanie przez ZUS, że bez względu na to, jaką datę początkową ustali, nie musi wydawać decyzji administracyjnej. Zdaniem ZUS zawsze w tej sytuacji przyznanie świadczenia jest uwzględnieniem w całości wniosku strony, bez jakiejkolwiek części odmawiającej żądaniu strony. Stąd poprzestaje na „informacji“ o przyznaniu świadczenia wspierającego (art. 13 ust. 1, 2 i 4 UŚW).

Po czwarte, od rozstrzygnięcia ZUS w formie „informacji“ nie przysługuje odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych. Treść takiej „informacji“ ZUS zawiera wprawdzie pouczenie o „prawie do otrzymania stosownych wyjaśnień co do podstaw podjętego rozstrzygnięcia oraz prawie do uzyskania interwencji ludzkiej, do wyrażenia własnego stanowiska i do zakwestionowania takiego rozstrzygnięcia“ w terminie miesiąca od dnia doręczenia „informacji“ (art. 13 ust. 10 UŚW). Jednakże PUE ZUS nie zawiera formularza dedykowanego do złożenia takich zastrzeżeń. Jedynym innym formularzem – obok SWN – jest SWN-INF przeznaczony do składania informacji, o których mowa w art. 25 ust. 1 UŚW.

W świetle powyższego, gdy osoba niepełnosprawna zakreśli w SWN „od najwcześniejszej możliwej daty“, a ZUS wyda „informację“ o przyznaniu świadczenia wspierającego od dnia wydania decyzji WZON o ustaleniu poziomu potrzeby wsparcia – w praktyce nie istnieje środek odwoławczy od takiego rozstrzygnięcia.

Szanowna Pani Minister sprawuje nadzór:

1. zarówno nad działalnością ZUS (art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych),
2. jak i nad działalnością WZON-ów – za pośrednictwem sekretarza stanu w Pani Ministerstwie wyznaczonego na stanowisko Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych (art. 6c i art. 34 ust. 1 ww. ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

Stąd zwracam się do Pani z następującymi pytaniami:

1. Czy w ocenie Pani Minister opisana wyżej praktyka ZUS, co do ustalania okresu wypłaty świadczenia, jest zgodna z art. 26 ust. 2 ww. ustawy o świadczeniu wspierającym?
2. W razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie 1 – dlaczego owa praktyka ZUS jest zgodna z art. 26 ust. 2 ww. ustawy o świadczeniu wspierającym?
3. W razie odpowiedzi przeczącej na pytanie 1 – kiedy i jakie działania podejmie Pani Ministerstwo względem ZUS w związku z tą nieprawidłową praktyką?
4. Czy w ocenie Pani Minister opisana wyżej praktyka WZON, co do ustalania okresu potrzeby wsparcia, jest zgodna z art. 6b5 ust. 3 ww. ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych?
5. W razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie 4 – dlaczego owa praktyka WZON jest zgodna z art. 6b5 ust. 3 ww. ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych?
6. W razie odpowiedzi przeczącej na pytania 1 i 4 – czy rozwiązaniem opisanego problemu osób niepełnosprawnych, wynikającego z „uznaniowości“ ZUS i WZON-ów, mogłaby być zmiana art. 6b5 ust. 3 ww. ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych przez dopisanie na końcu tego przepisu:

„…jednakże na okres nie dłuższy niż 7 lat oraz zaczynający się nie później niż w dacie złożenia wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia.“

ze wstecznym obowiązywaniem tej zmiany od 1 stycznia 2026 r.?

7. Czy w ocenie Pani Minister opisana wyżej sytuacja braku w PUE ZUS formularza zastrzeżeń do „informacji“ ZUS o przyznaniu świadczenia wspierającego jest zgodna z art. 13 ust. 7 i 10 ww. ustawy o świadczeniu wspierającym?
8. W razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie 7 – dlaczego brak takiego formularza w PUE ZUS jest zgodny z art. 13 ust. 7 i 10 ww. ustawy o świadczeniu wspierającym?
9. W razie odpowiedzi przeczącej na pytanie 7 – kiedy i jakie działania podejmie Pani Ministerstwo względem ZUS w związku z tą nieprawidłowością w PUE ZUS?