Interpelacja w sprawie nierównego traktowania osób posiadających orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz funkcjonowania systemu ustalania poziomu potrzeby wsparcia na potrzeby świadczenia wspierającego

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego od wielu miesięcy zgłaszają się osoby z niepełnosprawnościami, ich opiekunowie, organizacje społeczne oraz przedstawiciele środowisk osób niewidomych i przewlekle chorych, wskazując na poważne problemy związane z funkcjonowaniem systemu wsparcia osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Szczególne kontrowersje budzi wprowadzony ustawą z dnia 27 września 2024 r. o zmianie ustawy o rencie socjalnej oraz niektórych innych ustaw dodatek dopełniający dla osób pobierających rentę socjalną i posiadających orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji. W praktyce osoby pobierające rentę socjalną i posiadające takie orzeczenie otrzymują obecnie dodatek dopełniający w wysokości 2710 zł miesięcznie, podczas gdy osoby posiadające identyczne orzeczenie, lecz pobierające rentę z tytułu niezdolności do pracy, rentę rolniczą lub inne świadczenia rentowe, zostały całkowicie wyłączone z tego rozwiązania.

Podczas prac legislacyjnych nad ustawą Biuro Legislacyjne Senatu wskazywało na możliwość naruszenia konstytucyjnej zasady równości wynikającej z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zwracano uwagę, że osoby znajdujące się w analogicznej sytuacji zdrowotnej i funkcjonalnej zostały podzielone wyłącznie ze względu na rodzaj pobieranego świadczenia. Pomimo deklaracji przedstawicieli rządu, że prowadzone będą dalsze prace nad objęciem podobnym wsparciem pozostałych grup osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, do chwili obecnej nie przedstawiono projektu stosownych zmian legislacyjnych.

Do mojego biura zgłosiła się między innymi osoba niewidoma, z niepełnosprawnościami sprzężonymi, posiadająca orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Jak wskazuje, jej stan zdrowia zmusza ją do częstych wizyt lekarskich i pobytu w specjalistycznych szpitalach znacznie oddalonych od miejsca zamieszkania, a nie jest w stanie samodzielnie opuścić miejsca zamieszkania, przygotować sobie posiłków ani wykonywać wielu podstawowych czynności życia codziennego bez pomocy osób trzecich. Pomimo takiego stanu zdrowia nie otrzymuje dodatku dopełniającego wyłącznie dlatego, że pobiera rentę rolniczą z KRUS, a nie rentę socjalną. Osoba ta przed laty posiadała uprawnienia do renty socjalnej, jednak wraz ze zmianą sytuacji życiowej i zawodowej uzyskała prawo do renty rolniczej. Obecnie nie może powrócić do renty socjalnej, a jednocześnie została pozbawiona prawa do dodatku dopełniającego. W efekcie osoby znajdujące się w bardzo podobnej sytuacji zdrowotnej otrzymują radykalnie różne wsparcie finansowe.

Środowiska osób z niepełnosprawnościami od wielu miesięcy kierują do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej petycje oraz wystąpienia dotyczące rozszerzenia dodatku dopełniającego na wszystkie osoby posiadające orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Odpowiedzi udzielane przez administrację publiczną od 2024 roku sprowadzają się jednak głównie do informacji, że trwają analizy, przeglądy wydatków lub prace legislacyjne, których efektów nadal nie przedstawiono.

Równocześnie liczne zastrzeżenia budzi funkcjonowanie systemu ustalania poziomu potrzeby wsparcia na potrzeby świadczenia wspierającego. Do mojego biura zgłaszają się osoby cierpiące na liczne schorzenia współistniejące, po transplantacjach narządów, wymagające regularnego leczenia specjalistycznego, częstych hospitalizacji oraz pomocy osób trzecich w codziennym funkcjonowaniu, które uzyskują punktację nieodzwierciedlającą rzeczywistego poziomu niesamodzielności. Przykładowo zgłaszane są przypadki osób po przeszczepach nerki i trzustki, z wieloletnimi powikłaniami cukrzycy typu 1, po leczeniu dializami, cierpiących na przewlekłą anemię, schorzenia hematologiczne oraz skutki wieloletniej terapii immunosupresyjnej, którym przyznawano około 75–80 punktów w ocenie potrzeby wsparcia. Jednocześnie środowiska osób niepełnosprawnych zwracają uwagę na znaczne rozbieżności punktowe występujące nawet pomiędzy osobami posiadającymi ten sam rodzaj niepełnosprawności. Wskazuje się na przypadki osób niewidomych otrzymujących 94 lub 95 punktów, podczas gdy inne osoby niewidome, o porównywalnym poziomie samodzielności, otrzymują znacznie niższą punktację.

Kolejną grupą osób niepełnosprawnych są osoby powyżej 75. roku życia. Ich opiekunowie wnoszą zażalenia na niesprawiedliwe oceny poziomu potrzeby wsparcia. Np. osoby poruszające się wyłącznie o kulach lub przy pomocy chodzików, pozbawione możliwości korzystania z komunikacji publicznej, obciążone przy tym znacznymi powikłaniami chorobowymi i wymagające stałej opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu, robieniu zakupów, dbaniu o dom oraz monitu zdrowia i częstych wizyt lekarskich, otrzymują bardzo niskie punktacje w ocenie poziomu potrzeby wsparcia, nieprzekładające się na żadną pomoc socjalną ani pieniężną ze strony państwa. Prowadzi to do sytuacji, w której różnica jednego punktu może skutkować utratą prawa do określonych świadczeń, usług asystenckich lub innych form wsparcia.

W ocenie wielu zainteresowanych obecny system nie zapewnia wystarczającej przejrzystości oraz jednolitości stosowania kryteriów oceny. Przedstawiciele środowisk osób z niepełnosprawnościami postulują rozważenie wprowadzenia szerszych przedziałów punktowych, tak aby minimalne różnice w ocenie nie prowadziły do drastycznych różnic w dostępie do pomocy publicznej.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Jakie były przesłanki wyłączenia z prawa do dodatku dopełniającego osób posiadających orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy, rentę rolniczą oraz inne świadczenia rentowe?

2. Czy ministerstwo przeprowadziło analizę zgodności tego rozwiązania z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP?

3. Czy sporządzono ocenę skutków społecznych i finansowych wynikających z różnicowania sytuacji osób posiadających identyczne orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji?

4. Na jakim etapie znajdują się prace nad rozszerzeniem dodatku dopełniającego na pozostałe grupy osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji?

5. Czy projekt takich zmian został wpisany do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów?

6. Jaki jest przewidywany termin przedstawienia projektu ustawy obejmującego wsparciem wszystkie osoby posiadające orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, niezależnie od rodzaju pobieranego świadczenia?

7. Ilu świadczeniobiorców pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy, rentę rolniczą oraz inne świadczenia posiada obecnie orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji?

8. Jaki byłby szacunkowy roczny koszt objęcia tych osób dodatkiem analogicznym do dodatku dopełniającego wypłacanego osobom pobierającym rentę socjalną?

9. Czy ministerstwo planuje objąć dodatkiem dopełniającym wszystkie osoby posiadające orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, niezależnie od rodzaju pobieranego świadczenia?

10. Czy ministerstwo monitoruje strukturę punktacji przyznawanej w ramach ustalania poziomu potrzeby wsparcia z podziałem na rodzaje niepełnosprawności?

11. Jakie są średnie wartości punktacji przyznawanej poszczególnym grupom osób niepełnosprawnych?

12. Czy ministerstwo analizowało rozbieżności w punktacji przyznawanej osobom posiadającym ten sam rodzaj niepełnosprawności?

13. Czy ministerstwo analizowało, jakie punktacje otrzymują osoby z niepełnosprawnościami sprzężonymi, posiadające więcej niż jedną niepełnosprawność i czy są one adekwatne do faktycznej potrzeby poziomu wsparcia?

14. Czy istnieją wytyczne, rekomendacje lub instrukcje dotyczące punktacji przyznawanej określonym grupom osób niepełnosprawnych? W tym także osobom niepełnosprawnym powyżej 75. roku życia.

15. Czy wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności otrzymywały od ministerstwa lub innych organów administracji publicznej wytyczne dotyczące sposobu punktowania poszczególnych rodzajów niepełnosprawności, w tym także osób po 75. roku życia?

16. Czy ministerstwo analizowało różnice w punktacji przyznawanej przez poszczególne wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności?

17. Ile odwołań od decyzji ustalających poziom potrzeby wsparcia wpłynęło od początku funkcjonowania systemu świadczenia wspierającego?

18. W ilu przypadkach odwołania zakończyły się zmianą liczby przyznanych punktów, realnie wpływających na zmianę wysokości otrzymanego wsparcia i świadczeń socjalnych?

19. Czy ministerstwo planuje przeprowadzenie niezależnego audytu funkcjonowania systemu ustalania poziomu potrzeby wsparcia?

20. Czy rozważane jest utworzenie niezależnej drugiej instancji odwoławczej od decyzji ustalających poziom potrzeby wsparcia?

21. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie szerszych przedziałów punktowych („widełek”), tak aby różnica jednego lub dwóch punktów nie skutkowała utratą prawa do określonych świadczeń lub usług wspierających?

22. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie preferencyjnych warunków oceny wysokości potrzeby wsparcia dla osób posiadających więcej niż jeden rodzaj niepełnosprawności?

23. Czy ministerstwo analizowało wpływ obecnych progów punktowych na dostęp osób z niepełnosprawnościami do usług asystencji osobistej i innych form wsparcia finansowanych ze środków publicznych?

Z poważaniem