Interpelacja w sprawie zniesienia cenzury w kulturze i zmian w systemie finansowania instytucji kultury

Szanowny Panie Premierze,

na liście tzw. 100 konkretów Koalicji Obywatelskiej znalazła się zapowiedź: „Zniesiemy cenzurę nałożoną na polską kulturę:
- cenzurę ekonomiczną, czyli cofanie środków finansowych dla instytucji kultury niewygodnych dla władzy,
- cenzurę personalną, czyli obsadzanie instytucji kultury osobami podległymi władzy.
Programy ministerialne i konkursy grantowe przyznawane są z poszanowaniem różnych poglądów i wolności artystycznej”.

W komunikatach Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wskazuje się, że podjęto działania mające na celu zmianę sposobu funkcjonowania systemu finansowania kultury, w tym powołanie nowych rad eksperckich w 32 programach ministra, przegląd ciał doradczych oraz zmiany instytucjonalne polegające na łączeniu wybranych instytucji kultury (m.in. Instytutu Książki i Instytutu Literatury, Instytutu Adama Mickiewicza i Biura „Niepodległa”, Narodowego Instytutu Zabytków i Narodowego Instytutu Dziedzictwa). Jednocześnie działania te są przedstawiane jako element szerszej reformy mającej na celu zwiększenie transparentności wydatkowania środków publicznych oraz zapewnienie pluralizmu środowiskowego w instytucjach kultury.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Jak rząd i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego definiują obecnie pojęcie „cenzury ekonomicznej” i „cenzury personalnej” w kontekście instytucji kultury?
2. Jakie konkretne mechanizmy zostały wdrożone, aby wyeliminować ryzyko „cenzury ekonomicznej” w systemie dotacji i programów grantowych?
3. W jaki sposób zapewniono, że powołane rady eksperckie w 32 programach ministra rzeczywiście gwarantują niezależność od wpływów politycznych?
4. Jakie kryteria stosowano przy wyborze członków tych rad i w jaki sposób weryfikowano ich „dorobek” oraz niezależność?
5. Czy ministerstwo prowadzi monitoring wpływu zmian kadrowych i instytucjonalnych na pluralizm światopoglądowy i artystyczny w instytucjach kultury?
6. Jakie instytucje i organizacje były konsultowane przy procesie powoływania nowych rad eksperckich?
7. Na jakiej podstawie podjęto decyzje o łączeniu wskazanych instytucji kultury i jakie były kryteria ich „zdublowania”?
8. Jakie oszczędności lub efekty finansowe przewiduje ministerstwo w związku z łączeniem instytucji?
9. Czy przeprowadzono ocenę skutków społecznych i programowych planowanych połączeń instytucji, w szczególności w zakresie różnorodności oferty kulturalnej?
10. Czy ministerstwo analizowało ryzyko ograniczenia autonomii instytucji kultury w wyniku centralizacji zarządzania?
11. W jaki sposób ministerstwo zamierza zagwarantować trwałość zasady, że środki publiczne są przyznawane „z poszanowaniem różnych poglądów i wolności artystycznej”?
12. Czy wprowadzono lub planuje się wprowadzić jawne kryteria oceny wniosków grantowych, które byłyby dostępne publicznie?

Polityka kulturalna państwa powinna opierać się na zasadach przejrzystości, pluralizmu oraz równego dostępu do środków publicznych dla wszystkich środowisk twórczych. Deklaracje dotyczące zniesienia „cenzury ekonomicznej” i „personalnej” w kulturze mają charakter systemowy i odnoszą się do fundamentalnych zasad funkcjonowania instytucji kultury w państwie demokratycznym. Z tego względu szczególnego znaczenia nabiera sposób realizacji tych zapowiedzi w praktyce administracyjnej zarówno w zakresie powoływania rad eksperckich, jak i w zakresie reorganizacji instytucji kultury. Proces łączenia instytucji oraz zmiany w systemie finansowania powinny być oparte na jasno określonych kryteriach merytorycznych, a nie wyłącznie organizacyjnych, tak aby nie prowadziły do ograniczenia różnorodności programowej ani autonomii instytucji.

Jednocześnie w przestrzeni publicznej pojawiają się głosy, że część działań podejmowanych przez administrację publiczną w obszarze kultury, w szczególności dotyczących finansowania wybranych projektów, zmian w strukturach instytucjonalnych oraz weryfikacji programów dotacyjnych, może być odbierana przez niektóre środowiska jako ograniczanie dostępu do finansowania lub preferowanie określonych nurtów artystycznych i ideowych. W związku z tym zasadne jest uzyskanie jednoznacznych informacji, jakie mechanizmy mają gwarantować, że realizowane zmiany nie prowadzą w praktyce do pośredniego wykluczania części środowisk artystycznych ani do selektywności w dostępie do środków publicznych.