Interpelacja w sprawie autonomii uczelni, apolityczności szkolnictwa wyższego oraz transparentności finansowania nauki

Szanowny Panie Premierze,

w ramach tzw. 100 konkretów Koalicji Obywatelskiej zapowiedziano: „Wzmocnimy autonomię uczelni i zabezpieczymy apolityczność szkół wyższych poprzez zwiększenie finansowania nauki i poprawę transparentności wydatkowanych środków”.

Jako realizację tego zobowiązania wskazywane jest zwiększenie środków przeznaczonych na szkolnictwo wyższe i naukę w budżecie państwa na rok 2024. Środowiska naukowe alarmują jednak, że finansowanie w stosunku do PKB nie rośnie i wciąż wynosi niespełna 1,1%, stąd majowe protesty pod hasłem „3% dla nauki, 100% dla Polski”. Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich negatywnie oceniła nakłady planowane na naukę i szkolnictwo wyższe: „Tak niski poziom finansowania utrwala długotrwałą tendencję obniżania wydatków na naukę i szkolnictwo wyższe. W efekcie polskie uczelnie tracą możliwość konkurowania w tym zakresie z krajami o rozwiniętym potencjale naukowym” - czytamy w przyjętym stanowisku.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jakie konkretne działania legislacyjne lub organizacyjne zostały podjęte w celu zwiększenia autonomii polskich uczelni wyższych?
2. Jakie przepisy lub rozwiązania systemowe zostały wprowadzone w celu zagwarantowania apolityczności szkół wyższych?
3. Czy ministerstwo przeprowadziło analizę stopnia niezależności uczelni od wpływów politycznych? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie jej wyników.
4. W jaki sposób zwiększenie nakładów finansowych przełożyło się na wzrost autonomii uczelni?
5. Jakie nowe mechanizmy transparentności wydatkowania środków publicznych przez uczelnie zostały wdrożone od grudnia 2023 r.?
6. Czy powstały nowe obowiązki sprawozdawcze lub narzędzia kontroli społecznej umożliwiające obywatelom monitorowanie wydatkowania środków publicznych przez uczelnie?
7. Ile środków z dodatkowych nakładów budżetowych zostało przeznaczonych bezpośrednio na działalność naukową, a ile na wzrost kosztów funkcjonowania uczelni?
8. Czy monitoruje się wpływ zmian finansowych na pozycję polskich uczelni w rankingach międzynarodowych oraz jakość prowadzonych badań naukowych?
9. Czy przeprowadzono ocenę skuteczności dotychczasowych działań mających zwiększyć przejrzystość finansowania nauki?
10. Czy planowane są dalsze reformy dotyczące autonomii uczelni, sposobu finansowania nauki oraz ograniczenia wpływu bieżącej polityki na funkcjonowanie szkolnictwa wyższego?
11. Na jakiej podstawie uznano, że zwiększenie środków budżetowych samo w sobie stanowi realizację zapowiedzi dotyczącej autonomii uczelni i ich apolityczności?

Przedmiotowa obietnica zawarta w tzw. 100 konkretach Koalicji Obywatelskiej obejmowała trzy odrębne cele: zwiększenie autonomii uczelni, zagwarantowanie apolityczności szkolnictwa wyższego oraz poprawę transparentności wydatkowania środków publicznych przeznaczanych na naukę. Tymczasem jako główny argument przemawiający za realizacją tego zobowiązania wskazywany jest wzrost nakładów budżetowych na szkolnictwo wyższe. Sam wzrost finansowania, choć istotny, nie przesądza jednak o zwiększeniu autonomii uczelni ani o ograniczeniu potencjalnych wpływów politycznych na funkcjonowanie środowiska akademickiego. W debacie publicznej regularnie pojawiają się pytania dotyczące sposobu przyznawania środków publicznych, zasad finansowania badań naukowych, transparentności konkursów grantowych oraz wpływu decyzji administracyjnych na działalność uczelni. Zasadne jest więc uzyskanie informacji, jakie konkretne działania podjęto w celu realizacji wszystkich elementów tej obietnicy, a nie wyłącznie jej aspektu finansowego.

Szczególnie istotne pozostaje wyjaśnienie, jakie rozwiązania mają gwarantować rzeczywistą niezależność uczelni od bieżących sporów politycznych oraz w jaki sposób poprawiono przejrzystość gospodarowania środkami publicznymi przeznaczanymi na naukę i szkolnictwo wyższe. Z tych względów zasadne jest uzyskanie szczegółowych informacji dotyczących rzeczywistego zakresu realizacji przedmiotowego zobowiązania.