Interpelacja w sprawie wynagrodzeń zawodowych rodzin zastępczych oraz modelu finansowania ich działalności w świetle ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

Szanowna Pani Ministro,

zwracam się z uprzejmą prośbą o przedstawienie stanowiska Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wynagrodzeń zawodowych rodzin zastępczych oraz modelu finansowania ich działalności w świetle ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Ustawa ta nakłada na zawodowe rodziny zastępcze konkretne, ustawowo określone obowiązki związane z zapewnieniem dziecku całodobowej opieki, wychowania, realizacji obowiązku szkolnego, dostępu do ochrony zdrowia, współpracy z sądem, organizatorem pieczy zastępczej oraz innymi instytucjami. Obowiązki te nie mają charakteru dobrowolnej działalności społecznej, lecz wynikają z umowy zawieranej z powiatem w wykonaniu ustawowych zadań publicznych. Rodzina zawodowa realizuje w istocie zadanie państwa w zakresie zapewnienia dziecku pieczy zastępczej.

Tymczasem poziom wynagrodzenia zawodowych rodzin zastępczych, określony ustawowo kwotowo, nie jest powiązany z przeciętnym wynagrodzeniem ani z minimalnym wynagrodzeniem za pracę i nie podlega automatycznej, corocznej waloryzacji. W praktyce oznacza to, że realna wartość tego wynagrodzenia ulega erozji, podczas gdy zakres obowiązków oraz poziom odpowiedzialności pozostają niezmiennie wysokie. Co więcej, charakter tej pracy jest całodobowy, a w jej wykonywanie często zaangażowane są często dwie osoby dorosłe. Zestawienie poziomu wynagrodzenia z wymiarem faktycznej dyspozycyjności oraz odpowiedzialności prowadzi do poważnych wątpliwości co do jego adekwatności.

Na szczególne podkreślenie zasługuje kwestia poziomu wynagrodzenia zawodowych rodzin zastępczych w relacji do minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej.

Obecnie ustawowe minimalne wynagrodzenie zawodowej rodziny zastępczej wynosi 4100 zł brutto miesięcznie. Jednocześnie minimalne wynagrodzenie za pracę, przysługujące pracownikowi zatrudnionemu w standardowym wymiarze czasu pracy, jest wyższe od tej kwoty. Oznacza to, że osoba wykonująca obowiązki zawodowej rodziny zastępczej - obejmujące całodobową opiekę nad dzieckiem, pełną dyspozycyjność, odpowiedzialność za zdrowie i życie małoletniego oraz realizację szeregu obowiązków ustawowych - otrzymuje wynagrodzenie niższe niż ustawowe minimum przewidziane dla pracy etatowej wykonywanej w ograniczonym wymiarze godzin.

Należy przy tym podkreślić, że charakter pracy zawodowej rodziny zastępczej jest całodobowy i nieprzerwany. W praktyce oznacza to gotowość do świadczenia opieki przez 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu, bez klasycznego rozdziału na czas pracy i czas wolny. W przeliczeniu na faktyczny wymiar dyspozycyjności stawka godzinowa wynikająca z ustawowego wynagrodzenia jest wielokrotnie niższa niż minimalna stawka godzinowa przewidziana w przepisach prawa pracy. Choć formalnie nie jest to stosunek pracy, trudno uznać za racjonalne, aby państwo powierzające obywatelom wykonywanie zadań o tak wysokiej wadze społecznej zapewniało im poziom zabezpieczenia niższy niż ten, który gwarantuje przy podstawowych formach zatrudnienia.

Dodatkowo należy zwrócić uwagę na zmianę relacji wynagrodzenia zawodowych rodzin zastępczych do przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej. W początkowym okresie funkcjonowania systemu zawodowej pieczy zastępczej wynagrodzenie to pozostawało w korzystniejszej relacji do średnich płac w gospodarce. Obecnie ma ono charakter sztywnej kwoty nominalnej, niepowiązanej z żadnym wskaźnikiem ekonomicznym. W warunkach rosnących wynagrodzeń w gospodarce oraz inflacji prowadzi to do systematycznej utraty realnej wartości wynagrodzenia i jego marginalizacji względem innych form aktywności zawodowej.

Koszty utrzymania dziecka w instytucjonalnej pieczy zastępczej są w wielu przypadkach istotnie wyższe niż środki przekazywane rodzinom zawodowym. Rodzi to pytanie o spójność i racjonalność systemu finansowania, zwłaszcza w kontekście deklarowanej przez państwo polityki deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej i promowania form rodzinnych jako korzystniejszych dla rozwoju dziecka.

W świetle art. 2 Konstytucji RP, wyrażającego zasadę demokratycznego państwa prawnego, obowiązki nakładane przez ustawodawcę powinny być proporcjonalne oraz możliwe do wykonania bez przerzucania nadmiernego ciężaru finansowego na podmioty realizujące zadania publiczne. W sytuacji, gdy rodziny zawodowe wykonują zadania państwa, zasadne jest oczekiwanie, że państwo zapewni stabilne i adekwatne finansowanie tych obowiązków.

W tym kontekście należy również zauważyć, że ustawa przewiduje stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego w sprawach nieuregulowanych, a relacja pomiędzy powiatem a zawodową rodziną zastępczą ma charakter cywilnoprawny. W świetle art. 742 i 743 Kodeksu cywilnego dający zlecenie powinien zwrócić wydatki niezbędne do prawidłowego wykonania zobowiązania oraz - w razie potrzeby - udzielić zaliczki na ich pokrycie. Powstaje pytanie, czy obecny model finansowania w pełni odpowiada tym standardom, skoro w praktyce część kosztów realizacji ustawowych obowiązków bywa ponoszona przez rodziny z własnych środków.

W związku z powyższym zwracam się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy ministerstwo dokonało analizy adekwatności obecnego poziomu wynagrodzeń zawodowych rodzin zastępczych w relacji do zakresu ich obowiązków oraz rzeczywistego czasu pracy?
2. Czy planowane jest wprowadzenie mechanizmu automatycznej waloryzacji wynagrodzenia, powiązanego z obiektywnym wskaźnikiem ekonomicznym?

Z uwagi na kluczową rolę zawodowych rodzin zastępczych w systemie ochrony praw dziecka oraz rosnące trudności w pozyskiwaniu nowych kandydatów do pełnienia tej funkcji, zasadne wydaje się podjęcie działań systemowych w celu zapewnienia adekwatnego i stabilnego modelu wynagradzania.