Interpelacja w sprawie systemowej stabilizacji finansowo-organizacyjnej oraz ujednolicenia zasad funkcjonowania placówek wsparcia dziennego i aktywizacji (WTZ, ZAZ, ŚDS)

Szanowna Pani Minister,

warsztaty terapii zajęciowej (WTZ), zakłady aktywności zawodowej (ZAZ) oraz środowiskowe domy samopomocy (ŚDS) stanowią absolutny fundament systemu wsparcia, rehabilitacji społecznej i zawodowej oraz opieki nad osobami z niepełnosprawnościami i zaburzeniami psychicznymi w Polsce. Niestety, mimo kluczowej roli w procesie deinstytucjonalizacji, placówki te borykają się z pogłębieniem problemu niedofinansowania i niespójnością organizacyjną, co bezpośrednio zagraża ich funkcjonowaniu.

Krytyczna sytuacja tych jednostek była tematem wczorajszej debaty na posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. Rozwoju Małopolski. Głosy samorządowców, kierowników placówek oraz rodzin osób z niepełnosprawnościami z naszego województwa wybrzmiały tam jednoznacznie: obecny model opiera się w głównej mierze na heroizmie i misyjności kadry. Za wysoce specjalistyczną, obciążającą psychicznie i fizycznie pracę terapeuci otrzymują wynagrodzenia oscylujące wokół płacy minimalnej, a same ośrodki walczą o przetrwanie od pierwszego do pierwszego.

Diagnoza problemu i stanowisko środowiska:

1. Rozwarstwienie systemowe i nierówność szans (kwestia transportu): Środowisko od lat zwraca uwagę na absurdalną wręcz niekonsekwencję systemu. Uczestnicy WTZ mają zapewniony lub dofinansowany dowóz na zajęcia w ramach środków PFRON. Z kolei uczestnicy ŚDS – osoby często o znacznie głębszym stopniu niepełnosprawności i zaburzeń – są w wielu gminach pozbawieni systemowego, bezpłatnego transportu. Generuje to dramatyczne wykluczenie najsłabszych. Problem ten jest szczególnie widoczny i dotkliwy w regionach takich jak Sądecczyzna, gdzie górzyste ukształtowanie terenu, rozproszona zabudowa wiejska i wykluczenie komunikacyjne sprawiają, że bez transportu zorganizowanego przez placówkę, dotarcie podopiecznego na zajęcia jest fizycznie niemożliwe.
2. Brak waloryzacji i niestabilność budżetów: Środowisko bije na alarm, że coroczne „żebranie“ o podniesienie dotacji na jednego uczestnika niszczy możliwość długofalowego planowania. Rosnąca płaca minimalna, koszty energii oraz inflacja „zjadają“ budżety jednostek, przez co brakuje środków na bieżącą rehabilitację czy odnowienie zużytego sprzętu.
3. Drenaż kadr: Brak stabilnych perspektyw finansowych powoduje drastyczną rotację pracowników. Z placówek odchodzą doświadczeni psycholodzy, terapeuci zajęciowi i fizjoterapeuci, wybierając pracę w sektorze prywatnym, edukacji czy ochronie zdrowia.

Propozycje nowych rozwiązań merytorycznych:

Aby realnie wzmocnić tę sferę, samo „dosypanie“ środków interwencyjnych nie wystarczy. Niezbędna jest zmiana paradygmatu funkcjonowania placówek. Proponuję rozważenie następujących rozwiązań systemowych:

• Wprowadzenie mechanizmu automatycznej waloryzacji: Wysokość dotacji na jednego uczestnika (w ŚDS, WTZ i ZAZ) powinna być powiązana stałym wskaźnikiem makroekonomicznym – np. jako określony procent przeciętnego lub minimalnego wynagrodzenia, aktualizowany ustawowo bez konieczności corocznych negocjacji politycznych.
• Utworzenie Jednolitego Funduszu Transportowego: Środki na transport osób z niepełnosprawnościami do placówek wsparcia dziennego powinny pochodzić z jednego, dedykowanego źródła (np. wydzielona subwencja lub specjalny fundusz celowy), gwarantującego równe prawa do dowozu, niezależnie od tego, czy celem podróży jest WTZ, czy ŚDS. Pula środków powinna uwzględniać specyfikę geograficzną (wskaźnik górski/wiejski) i realne koszty paliwa oraz eksploatacji w trudnym terenie.
• System „Drzwi Obrotowych“ (Płynna Ścieżka Aktywizacji): Stworzenie rozwiązań prawnych pozwalających uczestnikom na płynne, czasowe przechodzenie między ŚDS, WTZ a ZAZ bez utraty statusu w placówce macierzystej.
• Wielkoskalowy Program Inwestycyjny: Wyodrębnienie środków przeznaczonych wyłącznie na termomodernizację, likwidację barier architektonicznych i wymianę wyeksploatowanego taboru samochodowego w obecnych już placówkach.

W związku z powyższym, działając na podstawie ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy ministerstwo planuje wdrożenie rozwiązań prawnych i finansowych zrównujących prawa uczestników środowiskowych domów samopomocy i warsztatów terapii zajęciowej w dostępie do w pełni bezpłatnego, systemowo finansowanego transportu do placówek, z uwzględnieniem wyższych kosztów transportu w gminach wiejskich i górskich (takich jak te w Małopolsce)?
2. Jakie wnioski wyciąga ministerstwo z apeli samorządowców i parlamentarzystów (w tym z postulatów Parlamentarnego Zespołu ds. Rozwoju Małopolski) w zakresie ratowania budżetów tych placówek przed rosnącymi kosztami stałymi?
3. Czy trwają prace nad mechanizmem automatycznej (wskaźnikowej) waloryzacji kwot dotacji na uczestników WTZ, ZAZ i ŚDS, który uniezależniłby te placówki od corocznych decyzji doraźnych?
4. Jakie konkretne kroki ministerstwo zamierza podjąć, aby zatrzymać postępujący drenaż wykwalifikowanych kadr (terapeutów, instruktorów, psychologów) z placówek wsparcia?
5. Czy ministerstwo dostrzega problem oddzielających przepisów ŚDS od WTZ/ZAZ i jakie są plany ujednolicenia standardów oraz ułatwienia płynnych przejść uczestników pomiędzy tymi formami wsparcia?