Interpelacja w sprawie podjęcia działań na rzecz systemowego udziału Republiki Federalnej Niemiec i Republiki Austrii w finansowaniu utrzymania, konserwacji i działalności edukacyjnej najważniejszych polskich miejsc pamięci ofiar niemieckich zbrodni z okresu II wojny światowej

Na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej składam interpelację w sprawie podjęcia przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej działań dyplomatycznych, prawnych i organizacyjnych zmierzających do ustanowienia trwałego, systemowego udziału Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Austrii w finansowaniu utrzymania, konserwacji, badań naukowych i działalności edukacyjnej najważniejszych miejsc pamięci ofiar niemieckiego terroru na terytorium Polski, w szczególności Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Państwowego Muzeum na Majdanku, Muzeum Treblinka oraz Muzeum Powstania Warszawskiego.

Polska od dziesięcioleci ponosi ogromny ciężar utrzymywania materialnych świadectw zbrodni dokonanych przez III Rzeszę Niemiecką na okupowanych ziemiach polskich. Są to miejsca kaźni polskich obywateli: Polaków, Żydów, Romów i Sinti, jeńców sowieckich oraz przedstawicieli wielu innych grup prześladowanych przez niemiecki aparat państwowy, SS, policję i administrację okupacyjną. To na terytorium okupowanej Polski Niemcy zorganizowali najważniejsze ośrodki zagłady i masowego terroru. To tutaj mordowano bezbronnych ludzi, całe rodziny, dzieci, kobiety, osoby starsze, duchownych, inteligencję, członków polskiego podziemia oraz ludność cywilną.

Auschwitz-Birkenau jest najważniejszym symbolem niemieckiego nazistowskiego ludobójstwa i jednym z najważniejszych miejsc pamięci na świecie. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau wskazuje, że KL Auschwitz był największym niemieckim nazistowskim obozem koncentracyjnym i ośrodkiem zagłady, w którym życie straciło ponad 1,1 mln osób. Miejsce pamięci obejmuje łącznie ok. 191 ha terenów poobozowych, a tylko w 2024 r. odwiedziło je ponad 1,83 mln osób.

Państwowe Muzeum na Majdanku jest kolejnym miejscem o wyjątkowym znaczeniu. W 2024 r. Państwowe Muzeum na Majdanku wraz z oddziałami w Bełżcu i Sobiborze odwiedziło blisko 196 tys. osób. Sam Majdanek odwiedziło 125,9 tys. osób z 85 państw. Placówka powstała w listopadzie 1944 r. jako pierwsze na świecie muzeum poświęcone ofiarom II wojny światowej.

Muzeum Treblinka upamiętnia jedno z największych miejsc zagłady w okupowanej Europie. Według informacji Muzeum Treblinka w obozie zagłady Treblinka II funkcjonującym od lipca 1942 r. do listopada 1943 r. zamordowano od 800 tys. do 900 tys. Żydów, głównie obywateli polskich, a także osoby deportowane z innych państw europejskich oraz Romów i Sinti.

Muzeum Powstania Warszawskiego dokumentuje natomiast walkę, ofiarę i męczeństwo stolicy, która została przez Niemców planowo niszczona, a jej mieszkańcy byli mordowani i wypędzani. Według IPN w wyniku powstania warszawskiego zginęło od 16 tys. do 18 tys. żołnierzy Armii Krajowej oraz od 150 tys. do 180 tys. cywilów, zaś po kapitulacji Warszawa została doszczętnie zniszczona przez Niemców. Muzeum Powstania Warszawskiego podało, że w 2024 r. odwiedziło je ponad 630 tys. osób.

To tylko przykłady miejsc pamięci, które powinny być finansowane przez odpowiedzialnych za te zbrodnie, a nie przez potomków ofiar tych zbrodni.

Nie ulega wątpliwości, że Polska ma moralny obowiązek chronić te miejsca. Nie może to jednak oznaczać, że główny ciężar utrzymania materialnych śladów zbrodni niemieckich ma spoczywać niemal wyłącznie na polskim państwie, polskich samorządach i polskich podatnikach. Republika Federalna Niemiec jako państwo będące kontynuatorem państwowości niemieckiej ma szczególny obowiązek współuczestniczenia w utrzymaniu miejsc, które dokumentują zbrodnie państwa niemieckiego. Republika Austrii również powinna być objęta rozmowami w tym zakresie, ponieważ po Anschlussie znaczna część obywateli austriackich współtworzyła struktury III Rzeszy, a sama Austria współcześnie uznaje swoją szczególną odpowiedzialność wobec ofiar narodowego socjalizmu. Austriacki Fundusz Narodowy wskazuje, że został powołany jako wyraz szczególnej odpowiedzialności Austrii wobec ofiar narodowego socjalizmu, a nowa austriacka wystawa w Auschwitz ma uwzględniać także udział Austriaków jako sprawców i współsprawców zbrodni.

Istnieją już mechanizmy międzynarodowego wspierania ochrony miejsc pamięci, czego przykładem jest Fundacja Auschwitz-Birkenau. Z informacji Muzeum Auschwitz-Birkenau wynika, że utrzymanie autentyzmu tego miejsca, jego konserwacja i edukacja wymagają zasobów przekraczających możliwości samego muzeum, a środki pochodzą m.in. z przychodów własnych, dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundacji Auschwitz-Birkenau. Fundacja podaje, że w 2023 r. przekazała rekordowe 27,5 mln zł na prace konserwatorskie, a jej fundusz wieczysty przekroczył 177 mln euro.

Ten model powinien zostać rozszerzony i wzmocniony. Polska dyplomacja powinna konsekwentnie zabiegać o to, aby Niemcy i Austria nie ograniczały się do gestów symbolicznych, okazjonalnych dotacji czy udziału w uroczystościach rocznicowych, lecz wzięły stałą, przewidywalną i znaczącą odpowiedzialność finansową za utrzymanie miejsc, które są dowodami zbrodni niemieckiego aparatu państwowego. Jest to kwestia elementarnej sprawiedliwości historycznej, ale również walki z relatywizacją historii, zacieraniem sprawstwa i fałszywymi określeniami typu „polskie obozy”.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Premiera z następującymi pytaniami:

1. Czy prezes Rady Ministrów zamierza podjąć rozmowy z rządami Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Austrii w sprawie ustanowienia stałego, wieloletniego mechanizmu finansowania utrzymania, konserwacji, badań naukowych i edukacji prowadzonej przez między innymi Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Państwowe Muzeum na Majdanku, Muzeum Treblinka oraz Muzeum Powstania Warszawskiego?

2. Czy rząd Rzeczypospolitej Polskiej przygotuje wykaz najważniejszych polskich miejsc pamięci ofiar niemieckich zbrodni wraz z kosztami ich utrzymania, konserwacji, inwestycji i działalności edukacyjnej oraz przedstawi go stronie niemieckiej i austriackiej jako podstawę do rozmów o systemowym współfinansowaniu?

3. Czy rząd Rzeczypospolitej Polskiej wystąpi do Republiki Federalnej Niemiec i Republiki Austrii o zawarcie porozumienia międzyrządowego albo utworzenie odrębnego funduszu pamięci, z którego finansowane byłyby w Polsce miejsca dokumentujące niemieckie i austriackie zbrodnie wojenne, ludobójstwo, eksterminację ludności cywilnej oraz terror okupacyjny?

4. Czy prezes Rady Ministrów zobowiąże właściwe ministerstwa do przedstawienia Sejmowi informacji o dotychczasowych wpłatach, grantach i innych formach wsparcia udzielonych przez Niemcy i Austrię polskim miejscom pamięci, a także o działaniach rządu na rzecz zwiększenia tego udziału w latach 2026–2030?

Jednocześnie zasadne jest, aby rząd Rzeczypospolitej Polskiej przedstawił pełny wykaz najważniejszych miejsc pamięci na terytorium Polski, które upamiętniają ofiary niemieckich zbrodni wojennych, niemieckiego ludobójstwa, niemieckich obozów koncentracyjnych i zagłady, pacyfikacji polskich wsi, eksterminacji ludności cywilnej oraz terroru okupacyjnego, a które są obecnie utrzymywane ze środków polskich podatników, polskich samorządów, państwowych i samorządowych instytucji kultury, dotacji ministerialnych, środków własnych muzeów oraz innych krajowych źródeł finansowania.

W ocenie wnioskodawcy opinia publiczna ma prawo wiedzieć, jak wielki ciężar finansowy ponosi dziś państwo polskie w związku z ochroną, konserwacją i utrzymaniem materialnych świadectw zbrodni dokonanych przez państwo niemieckie i jego funkcjonariuszy na ziemiach polskich. Proszę o przedstawienie danych w odniesieniu do roku 2025, z uwzględnieniem zarówno kosztów bieżącego utrzymania, jak i kosztów konserwacji, inwestycji, zabezpieczenia zbiorów, ochrony obiektów, działalności edukacyjnej, badań naukowych, digitalizacji, obsługi ruchu zwiedzających oraz kosztów osobowych.

Taki wykaz powinien obejmować w szczególności największe i najważniejsze miejsca pamięci, w tym m.in. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Państwowe Muzeum na Majdanku wraz z oddziałami, Muzeum Treblinka, Muzeum Stutthof w Sztutowie, Muzeum Gross-Rosen w Rogoźnicy, Muzeum Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, Muzeum Powstania Warszawskiego, Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie oraz inne państwowe, samorządowe i lokalne miejsca pamięci dokumentujące zbrodnie niemieckie.

5. Czy prezes Rady Ministrów zobowiąże właściwe ministerstwa, w szczególności Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, do przygotowania i przedstawienia Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej pełnego wykazu najważniejszych miejsc pamięci ofiar niemieckich zbrodni wojennych, niemieckiego ludobójstwa i niemieckiego terroru okupacyjnego utrzymywanych obecnie ze środków polskich podatników, polskich samorządów, państwowych i samorządowych instytucji kultury oraz innych krajowych źródeł finansowania, wraz ze wskazaniem kosztów ich utrzymania, konserwacji, ochrony, działalności edukacyjnej i inwestycji poniesionych lub zaplanowanych w 2025 roku?