Interpelacja w sprawie przygotowania Polski do gwałtownych zmian klimatu związanych z osłabieniem Atlantyckiego Południkowego Obiegu Zwrotnego (AMOC)

Szanowni Państwo,

według ustaleń IPCC Atlantycki Południkowy Obieg Zwrotny (Atlantic Meridional Overturning Circulation, AMOC) bardzo prawdopodobnie osłabnie w XXI wieku we wszystkich analizowanych scenariuszach emisji. Jednocześnie IPCC wskazuje jedynie średnią pewność co do braku gwałtownego załamania AMOC przed 2100 r., a literatura naukowa podkreśla, że nawet bez pełnego kolapsu dalsze osłabianie tego systemu może prowadzić do poważnych regionalnych zmian pogody i obiegu wody.

Badania naukowe cytowane w materiałach dołączonych do tej sprawy wskazują na potencjalne konsekwencje dla Europy, takie jak zmiany rozkładu opadów, większa podatność na susze i inne zjawiska ekstremalne, presja na bezpieczeństwo żywnościowe, dodatkowe obciążenia dla planowania energetycznego oraz ryzyka dla infrastruktury krytycznej. W literaturze pozostaje spór co do dokładnej skali i horyzontu zmian, ale niepewność co do momentu i progu destabilizacji nie może być argumentem za zaniechaniem przygotowań państwa do scenariuszy wysokoskutkowych.

Temat AMOC coraz wyraźniej wychodzi także poza obszar czysto akademicki i wchodzi do dokumentów dotyczących odporności i bezpieczeństwa. W 2025 r. Joint Research Centre Komisji Europejskiej wskazało, że krytyczne spowolnienie AMOC należy traktować jako zagrożenie wymagające mechanizmów anticipatory governance, systemów wczesnego ostrzegania i odrębnych ocen ryzyka. Niemcy uwzględniły AMOC w międzyinstytucjonalnej ocenie ryzyka klimatycznego dla bezpieczeństwa państwa, Wielka Brytania rozwija programy wczesnego ostrzegania dla tipping points, a Europejska Agencja Kosmiczna rozwija zdolności obserwacyjne pozwalające dokładniej monitorować ten system.

Z perspektywy Polski zagadnienie to ma charakter praktyczny. Potencjalne gwałtowne zmiany klimatyczne związane z dalszym osłabieniem AMOC mogłyby oddziaływać na gospodarkę wodną, rolnictwo, leśnictwo, bezpieczeństwo żywnościowe, zdrowie publiczne, planowanie przestrzenne, ochronę ludności, infrastrukturę krytyczną i system energetyczny. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy Ministerstwo Klimatu i Środowiska rozpoczęło w marcu 2026 r. prace nad krajową strategią adaptacji do zmian klimatu wraz z planem działań adaptacyjnych do 2040 r.; zgodnie z informacją resortu dokument ma obejmować ocenę ryzyka klimatycznego oraz sektory najbardziej wrażliwe, takie jak gospodarka wodna, rolnictwo i planowanie przestrzenne.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska uznaje osłabienie lub destabilizację AMOC za istotne ryzyko strategiczne dla polityki adaptacyjnej państwa? Jeżeli tak, proszę wskazać, w jakich dokumentach, analizach lub procedurach zostało ono formalnie ujęte.

2. Czy MKiŚ, podległe mu instytuty lub jednostki współpracujące przygotowały, zleciły albo finansowały analizy dotyczące możliwych skutków osłabienia AMOC dla Polski? Jeżeli tak, proszę o podanie tytułów opracowań, dat, wykonawców, źródeł finansowania oraz informacji, czy dokumenty te są publicznie dostępne.

3. Czy scenariusze związane z osłabieniem AMOC są uwzględniane w pracach nad krajową strategią adaptacji do zmian klimatu wraz z planem działań adaptacyjnych do 2040 r.? Jeżeli tak, proszę wskazać, w jakim zakresie i dla których sektorów.

4. Czy w ramach krajowej oceny ryzyka klimatycznego są analizowane oddzielnie skutki ewentualnych nieliniowych i wysokoskutkowych zmian klimatu związanych z AMOC dla: gospodarki wodnej, rolnictwa, leśnictwa, strefy wybrzeża, zdrowia publicznego, planowania przestrzennego, infrastruktury krytycznej oraz systemu energetycznego?

5. Jakie instytucje krajowe odpowiadają obecnie za monitoring, modelowanie i ocenę ryzyka związanego z AMOC oraz innymi punktami krytycznymi systemu klimatycznego? Proszę też wskazać, czy Polska korzysta w tym zakresie z danych i współpracy w ramach Copernicus, ESA, JRC, RAPID, OSNAP, Klimada 3.0 lub innych analogicznych programów.

6. Czy rząd ma międzyresortowe procedury koordynacji dotyczące scenariuszy gwałtownych zmian klimatu o charakterze wysokoskutkowym, w tym zmian powiązanych z AMOC? Jeżeli tak, proszę wskazać, które resorty i instytucje w nich uczestniczą oraz czy obejmują one komponent ochrony ludności i infrastruktury krytycznej.

7. Czy przygotowano ocenę wpływu scenariuszy związanych z osłabieniem AMOC na polski system energetyczny, w tym na zapotrzebowanie na energię, bezpieczeństwo dostaw, odporność sieci oraz planowanie inwestycji adaptacyjnych? Jeżeli tak, proszę o wskazanie najważniejszych wniosków.

8. Czy MKiŚ planuje włączyć scenariusze gwałtownych zmian klimatu do wytycznych dla sektorowych polityk publicznych, miejskich planów adaptacji, dokumentów planowania przestrzennego oraz standardów dotyczących odporności infrastruktury?

9. Jakie środki finansowe w latach 2026–2030 są albo będą przeznaczone na badania, modelowanie, monitoring i planowanie adaptacyjne dotyczące gwałtownych zmian klimatu i punktów krytycznych, w tym AMOC?

10. Jeżeli resort nie dysponuje obecnie odrębną oceną ryzyka dla Polski w tym zakresie, to czy planuje jej przygotowanie? Jeżeli tak, proszę o wskazanie przewidywanego harmonogramu oraz trybu publikacji wyników.

Proszę o udzielenie odpowiedzi z odniesieniem do poszczególnych punktów.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek