Interpelacja w sprawie weryfikacji finansowania ze środków UE projektów związanych z instalacją gospodarowania odpadami w Sobuczynie

Szanowni Państwo,

według dostępnych informacji publicznych miasto Częstochowa uzyskało ok. 30,5 mln zł dofinansowania unijnego na dwa projekty odpadowe, w tym ok. 28,8 mln zł dla projektu „Kompleksowa modernizacja Zakładu Zagospodarowania Odpadów Częstochowskiego Przedsiębiorstwa Komunalnego Sp. z o.o. w Sobuczynie“ w ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 (EFRR). Projekt ma charakter strategiczny i niekonkurencyjny. W świetle ustaleń dotyczących rzeczywistego modelu funkcjonowania instalacji konieczna jest weryfikacja, czy warunki przyznania i rozliczenia wsparcia uwzględniają faktyczny zakres działalności instalacji.

Z analizy odpowiedzi udzielonych na wcześniejszą interwencję poselską wynika, że instalacja w Sobuczynie funkcjonuje w modelu ponadlokalnym i częściowo komercyjnym, mimo formalnego powiązania z miejskim systemem gospodarki odpadami. Starosta częstochowski wskazywał ponadlokalny lub komercyjny charakter działalności, a Sobreko Sp. z o.o. opisywało funkcjonowanie w zwykłych warunkach rynkowych oraz nastawienie na generowanie zysku.

Według odpowiedzi CzPK udział odpadów spoza Częstochowy wynosił 16,01-22,61%, a przychody spoza miasta 18,70-28,74%. Dane z odpowiedzi na interwencję poselską od CzPK i Sobreko za lata 2021-2025 wskazują na łączną masę 441 461,54 Mg, w której Częstochowa odpowiadała za 75,04%, pozostała część kraju za 20,72%, a pozycje nieustalone za 4,24%; w masie rozpoznanej geograficznie udział pozostałej części kraju wynosił 21,64%.

Jednocześnie materiały sprawy wskazują na brak kompleksowych analiz skumulowanego oddziaływania środowiskowego i zdrowotnego, na powtarzające się sygnały presji środowiskowej w monitoringu wód i odcieków oraz na istotne uciążliwości społeczne, w szczególności odorowe i transportowe. Nie przesądza to o nieprawidłowości w finansowaniu, ale uzasadnia pytania o sposób weryfikacji zgodności projektów z zasadą „do no significant harm“ oraz o kompletność oceny ryzyk środowiskowych.

Równolegle jest planowana dalsza rozbudowa instalacji w Sobuczynie o nowe kwatery składowania, a procedowana zmiana granic administracyjnych obejmująca teren instalacji może wpływać na sposób zarządzania obszarem inwestycyjnym, dostęp do finansowania i kwalifikację charakteru projektów. Z tego względu konieczne jest ustalenie, czy instytucje odpowiedzialne za środki UE dysponują pełnym obrazem faktycznego modelu funkcjonowania instalacji.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Jakie dokładnie projekty związane z gospodarką odpadami w Częstochowie i Sobuczynie zostały objęte dofinansowaniem ze środków UE w ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027, z wyszczególnieniem: nazwy projektu, beneficjenta, działania, trybu wyboru, wartości całkowitej, kosztów kwalifikowanych, kwoty dofinansowania, źródła finansowania oraz aktualnego etapu realizacji?

2. Jakie elementy projektu modernizacji Zakładu Zagospodarowania Odpadów w Sobuczynie zostały uznane za kwalifikowalne do finansowania ze środków EFRR, a jakie koszty uznano za niekwalifikowalne?

3. Czy projekt albo projekty dotyczące Sobuczyny były oceniane jako przedsięwzięcia o charakterze wyłącznie publicznym, czy uwzględniono także komercyjny lub częściowo komercyjny model funkcjonowania instalacji?

4. Czy w procesie oceny projektu analizowano rzeczywiste strumienie odpadów kierowanych do Sobuczyny, w tym udział odpadów spoza Częstochowy, udział przychodów spoza miejskiego systemu oraz pochodzenie geograficzne odpadów?

5. W jaki sposób weryfikowano zgodność projektu z zasadą DNSH? Czy analiza DNSH obejmowała skumulowane oddziaływanie instalacji, sygnały presji środowiskowej w monitoringu wód i odcieków, uciążliwości odorowe i transportowe oraz planowaną rozbudowę o nowe kwatery składowania?

6. Czy ocena projektu obejmowała zgodność z celami gospodarki o obiegu zamkniętym oraz ograniczania składowania odpadów? Jeżeli tak, proszę o wskazanie, jakie wskaźniki i warunki mają gwarantować, że projekt nie będzie utrwalał modelu zwiększonego składowania.

7. Czy w odniesieniu do projektów dotyczących Sobuczyny analizowano kwestie pomocy publicznej, zakłócenia konkurencji lub finansowania infrastruktury wykorzystywanej do działalności komercyjnej? Jeżeli tak, proszę o wskazanie przyjętej podstawy prawnej i wniosków.

8. Czy ministerstwo identyfikuje ryzyko naruszenia zasad kwalifikowalności wydatków, zasady DNSH, trwałości projektu, przejrzystości lub konieczności nałożenia korekt finansowych w przypadku potwierdzenia, że finansowana infrastruktura obsługuje istotne strumienie odpadów spoza lokalnego systemu publicznego?

9. Czy w odniesieniu do projektów związanych z Sobuczyną były prowadzone: kontrole, audyty, postępowania wyjaśniające albo analizy ryzyka? Jeżeli tak, proszę o wskazanie ich dat, zakresu, podmiotów prowadzących oraz najważniejszych ustaleń.

10. Czy ministerstwo analizowało wpływ procedowanej zmiany granic administracyjnych na: kwalifikowalność projektów, trwałość projektu, status beneficjenta, charakter infrastruktury oraz możliwość zmiany funkcji obszaru z lokalnej na ponadlokalną lub przemysłowo-inwestycyjną?

11. Czy instytucja zarządzająca programem FE SL 2021-2027 wymaga od beneficjenta aktualizacji oceny DNSH, analizy oddziaływania środowiskowego lub analizy pomocy publicznej w razie zmiany modelu funkcjonowania instalacji, zmiany granic administracyjnych albo zwiększenia skali przyjmowania odpadów?

12. Czy ministerstwo planuje wzmocnienie mechanizmów kontroli projektów w sektorze gospodarki odpadami, w szczególności w zakresie rzeczywistego charakteru działalności, udziału strumieni komercyjnych, zgodności z DNSH oraz koncentracji kosztów środowiskowych w jednej społeczności lokalnej?

13. Czy ministerstwo dostrzega ryzyko systemowe polegające na finansowaniu ze środków UE infrastruktury o mieszanym, publiczno-komercyjnym charakterze bez pełnej przejrzystości co do rzeczywistych strumieni odpadów, oddziaływania środowiskowego i zasad podziału korzyści oraz kosztów?

Zestawienie informacji o finansowaniu ze środków UE z ustaleniami dotyczącymi rzeczywistego modelu funkcjonowania instalacji w Sobuczynie uzasadnia weryfikację, czy mechanizmy oceny projektów wystarczająco chronią środki publiczne, cele polityki spójności i lokalną społeczność ponoszącą koszty środowiskowe inwestycji. Proszę o szczegółowe przedstawienie stanowiska ministerstwa.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek
Koło Poselskie Razem