Interpelacja w sprawie funkcjonowania instalacji gospodarowania odpadami w Sobuczynie oraz zgodności jej rozbudowy z zasadami krajowej gospodarki odpadami

Szanowni Państwo,

z odpowiedzi udzielonych na wcześniejszą interwencję poselską oraz z analizy załączonych danych wynika, że instalacja w Sobuczynie nie jest wyłącznie lokalnym zapleczem dla mieszkańców Częstochowy. Starosta częstochowski wskazał ponadlokalny lub komercyjny charakter skali działalności, a Sobreko sp. z o.o. opisało swój model jako funkcjonowanie w zwykłych warunkach rynkowych, bez zagwarantowanego strumienia odpadów i z nastawieniem na generowanie zysku.

Według odpowiedzi CzPK udział odpadów pochodzących spoza Częstochowy wynosił 16,01-22,61%, a udział przychodów spoza miasta – 18,70-28,74%. Dane z odpowiedzi na interwencję poselską od CzPK i Sobreko Sp. z o.o. za lata 2021-2025 wskazują na łączną masę 441 461,54 Mg; Częstochowa odpowiadała za 75,04% tej masy, pozostała część kraju za 20,72%, a pozycje nieustalone za 4,24%. Po wyłączeniu pozycji nieustalonych udział pozostałej części kraju wynosi 21,64%.

Dane przekazane w odpowiedzi na interwencję poselską od CzPK i Sobreko sp. z o.o. obejmują przykłady odpadów dokumentowanych jako pochodzące m.in.: z Wrocławia, Rzgowa, Lutomierska, Kamieńska, Włocławka i Strzelec Opolskich. Nie jest to samo w sobie dowodem naruszenia prawa, jednak wskazuje, że instalacja pełni faktycznie funkcję szerszą niż obsługa jednej gminy.

Jednocześnie dostępne materiały nie pozwalają uczciwie sformułować tezy o udowodnionej katastrofie środowiskowej, ale wskazują na powtarzające się sygnały presji środowiskowej. Raporty monitoringowe przywoływane w analizie wskazują m.in. na słaby stan chemiczny wód podziemnych przy części piezometrów, podwyższone wartości OWO, obniżone pH, przekroczenia azotu amonowego i boru w odciekach surowych oraz sygnały przekroczeń PEW, OWO i okresowo rtęci w wodach powierzchniowych.

Równocześnie należy odnotować, że raporty wskazują na funkcjonowanie technicznych zabezpieczeń, w tym oczyszczania odcieków w instalacji odwróconej osmozy oraz systemu ujmowania i energetycznego wykorzystania biogazu. Problem dotyczy więc nie prostego braku zabezpieczeń, lecz trwałego współistnienia instalacji technicznie zabezpieczonej z istotnymi uciążliwościami odorowymi, transportowymi i środowiskowymi dla mieszkańców.

W planie inwestycyjnym wojewódzkiego planu gospodarki odpadami dla Sobuczyny wskazano rozbudowę o 1,995 mln m3 oraz 1,8 mln Mg w latach 2026-2028, obejmującą budowę pięciu kolejnych kwater składowych. Taka skala rozbudowy wymaga oceny nie tylko lokalnej decyzji inwestycyjnej, ale także jej zgodności z kierunkiem krajowej polityki odpadowej.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska analizowało funkcjonowanie instalacji w Sobuczynie pod kątem zgodności z zasadą bliskości oraz hierarchią sposobów postępowania z odpadami? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie wniosków tej analizy.

2. Czy w ocenie ministerstwa transportowanie do Sobuczyny odpadów lub pozostałości po przetwarzaniu odpadów z odległych miejscowości i regionów jest zgodne z założeniami krajowej polityki gospodarki odpadami? Jakie kryteria powinny rozstrzygać taką ocenę?

3. Czy ministerstwo dysponuje danymi pozwalającymi ocenić, czy instalacja w Sobuczynie pełni funkcję ponadlokalnego albo ponadregionalnego centrum przetwarzania lub składowania odpadów? Jeżeli nie, czy resort zamierza takie dane pozyskać?

4. Czy planowana rozbudowa instalacji o nowe kwatery składowania została przeanalizowana pod kątem zgodności z celami ograniczania składowania odpadów oraz zwiększania poziomów przygotowania do ponownego użycia i recyklingu?

5. Czy ministerstwo ma informacje, czy rozbudowa nie doprowadzi do dalszego zwiększenia napływu odpadów spoza Częstochowy i powiatu częstochowskiego? Jakie mechanizmy mogą temu zapobiec?

6. Czy w dotychczasowych postępowaniach środowiskowych dotyczących instalacji w Sobuczynie oceniono skumulowane oddziaływanie wszystkich istniejących i planowanych elementów instalacji, w tym ruchu ciężarowego, odorów, odcieków, wód powierzchniowych i podziemnych oraz wpływu na jakość życia mieszkańców?

7. Czy ministerstwo ocenia obecny system monitoringu środowiskowego jako wystarczający wobec skali działalności w Sobuczynie, czasu eksploatacji instalacji oraz sygnałów dotyczących jakości wód i odcieków?

8. Czy ministerstwo planuje albo rozważa wprowadzenie dodatkowych mechanizmów monitorowania dla instalacji o podobnej skali oddziaływania, w szczególności obowiązku częstszych badań, publikowania danych w formie łatwej do porównania oraz niezależnej weryfikacji wyników?

9. Czy ministerstwo zamierza zwrócić się do Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska lub właściwego WIOŚ o kontrolę albo analizę funkcjonowania instalacji w Sobuczynie w świetle przedstawionych danych?

10. Czy resort analizował problem sprawiedliwości środowiskowej w gospodarce odpadami, tj. sytuacje, w których koszty zapachowe, transportowe i środowiskowe koncentrują się w jednej społeczności lokalnej, podczas gdy korzyści systemowe i ekonomiczne są rozproszone?

11. Czy ministerstwo planuje wzmocnienie obowiązków raportowania rzeczywistego pochodzenia geograficznego odpadów kierowanych do instalacji, tak aby mieszkańcy i organa publiczne mogli oceniać, czy dana instalacja pełni funkcję lokalną, regionalną czy ponadregionalną?

12. Czy w ocenie ministerstwa obecne przepisy wystarczająco chronią społeczności lokalne przed koncentracją uciążliwości odorowych, pyłowych, transportowych i środowiskowych związanych z instalacjami odpadowymi? Czy resort przewiduje w tym zakresie zmiany legislacyjne, w tym prace nad ustawą odorową lub standardami oceny zapachów?

Sprawa Sobuczyny wskazuje na możliwą lukę systemową w polskim modelu gospodarki odpadami: instalacje formalnie powiązane z zadaniem publicznym mogą jednocześnie pełnić funkcję rynkową i ponadlokalną, a koszty środowiskowe takiego modelu ponosi przede wszystkim jedna wspólnota lokalna. Dlatego proszę o szczegółowe stanowisko ministerstwa oraz informację o planowanych działaniach systemowych.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek