Interpelacja w sprawie barier w wykonywaniu wyroków TK w sprawach podatkowych oraz problemu przedawnienia zobowiązań przy odzyskiwaniu nadpłat

Szanowny Panie Ministrze,

zwracam się do Pana Ministra z interpelacją w istotnej społecznie sprawie, dotyczącej trudności, z jakimi spotykają się obywatele przy próbie wyegzekwowania skutków orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (TK) w sprawach podatkowych. Praktyka stosowania obowiązujących przepisów budzi wątpliwości z punktu widzenia zasady zaufania obywatela do państwa oraz pewności obrotu prawnego.

Pierwszym z istotnych wyzwań jest kwestia upływu terminów przedawnienia w kontekście długotrwałości postępowań przed TK. Zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, rozstrzygające o niekonstytucyjności przepisu stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia. W praktyce jednak mechanizm ten często okazuje się nieskuteczny z uwagi na czas rozpoznawania skarg konstytucyjnych (wynoszący nierzadko kilka lat, jak chociażby w innej sprawie będącej przedmiotem interpelacji, tj. wyrok TK o sygn. SK 64/20). W okresie oczekiwania na orzeczenie, zobowiązania podatkowe najczęściej ulegają przedawnieniu, co skutkuje brakiem możliwości wznowienia postępowania z uwagi na brzmienie art. 278 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (P.p.s.a.) oraz art. 245 § 1 pkt 3 lit. b i art. 79 § 2 Ordynacji podatkowej. W konsekwencji obywatele, w stosunku do których zastosowano niezgodny z Konstytucją przepis, tracą możliwość odzyskania nienależnie pobranego podatku.

Drugim zagadnieniem wymagającym pilnej analizy resortu jest zauważalne zróżnicowanie sytuacji prawnej podatników w procesie ubiegania się o zwrot podatku. Z analizy obowiązujących procedur wynika, że paradoksalnie w najmniej korzystnym położeniu znajdują się osoby, które rzetelnie i samodzielnie zadeklarowały oraz uregulowały zobowiązanie podatkowe zgodnie z literalnym brzmieniem ustawy. W ich przypadku termin do złożenia wniosku o stwierdzenie nadpłaty wygasa bezwzględnie wraz z upływem terminu przedawnienia zobowiązania (art. 79 § 2 Ordynacji podatkowej). Z kolei w przypadku podatników, wobec których toczyły się długotrwałe postępowania kontrolne, odwoławcze lub sądowoadministracyjne, terminy przedawnienia zobowiązania ulegały zawieszeniu lub przerwaniu. Skutkuje to sytuacją, w której podatnicy wchodzący w spór z organem dysponują dłuższym czasem na skuteczną reakcję po publikacji wyroku TK. Taki stan rzeczy wymaga zadania pytania o zgodność z konstytucyjną zasadą równości obywateli wobec prawa.

Trzecią kwestią jest sam stopień skomplikowania procedury sanacyjnej. Konieczność uzyskania prejudykatu w postaci decyzji organu, a następnie ewentualne wytaczanie powództwa odszkodowawczego przed sądem powszechnym, stanowi dla obywateli niebędących profesjonalnymi pełnomocnikami lub fachowcami z zakresu prawa podatkowego barierę organizacyjną i finansową. Ponadto, w ramach standardowej procedury państwo zwraca obywatelowi jedynie wartość nominalną nienależnie pobranego podatku, bez rekompensaty w postaci odsetek za czas, w którym środki te znajdowały się w dyspozycji budżetu.

W związku z powyższym, proszę o odpowiedź na poniższe pytania. Zaznaczenia wymaga, że pytania od 1 do 5 dotyczą przedziału czasowego obejmującego lata 2020-2025, a przedstawione w odpowiedzi dane statystyczne proszę o ujęcie w sposób umożliwiający identyfikację za każdy przedstawiony rok:

1. Ile wniosków o wznowienie postępowania podatkowego na podstawie art. 240 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej wpłynęło do organów skarbowych bezpośrednio w związku z ogłoszeniem wyroków Trybunału Konstytucyjnego?

2. W ilu sprawach we wskazanym okresie organy podatkowe odmówiły uchylenia decyzji dotychczasowej, powołując się na negatywną przesłankę z art. 245 § 1 pkt 3 lit. b Ordynacji podatkowej (upływ terminu przedawnienia)?

3. Ile wniosków o stwierdzenie oraz zwrot nadpłaty wpłynęło w poszczególnych latach jako następstwo orzeczeń TK stwierdzających niekonstytucyjność przepisów?

4. W ilu przypadkach odmówiono zwrotu nadpłaty, uzasadniając to wygaśnięciem prawa do złożenia wniosku zgodnie z art. 79 § 2 Ordynacji podatkowej?

5. Jak kształtowała się łączna kwota roszczeń podatników o zwrot nadpłaty (wynikającej z wyroków TK), których to roszczeń organy państwa nie uwzględniły ze względu na upływ terminów przewidzianych w art. 278 P.p.s.a. lub w Ordynacji podatkowej?

6. Jak Ministerstwo Finansów ocenia relację między art. 278 P.p.s.a., art. 245 § 1 pkt 3 lit. b oraz art. 79 § 2 Ordynacji podatkowej w ich obecnym kształcie z gwarancjami zawartymi w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, zwłaszcza w świetle zjawiska wygasania praw obywateli w trakcie wieloletnich postępowań przed TK?

7. Czy Ministerstwo Finansów rozważa podjęcie inicjatywy ustawodawczej mającej na celu zrównanie szans na odzyskanie nadpłaty dla tych podatników, którzy rzetelnie i samodzielnie wykonali obowiązek podatkowy (deklarując go), z sytuacją podatników, względem których organy prowadziły długotrwałe postępowania?

8. Czy w ocenie Ministerstwa Finansów uzasadnione byłoby wprowadzenie ułatwień proceduralnych, np. uproszczonej ścieżki zwrotu środków (wraz z odsetkami kompensacyjnymi) w przypadku uchylenia normy prawnej przez TK, co odciążyłoby zarówno sądy powszechne, jak i samych obywateli?

Dodatkowo, niezależnie od wskazanych wyżej pytań, proszę o przedstawienie motywów i uzasadnienia dla dotychczasowego braku wprowadzenia do polskiego systemu prawnego regulacji, które zawieszałyby bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego (oraz terminu na złożenie wniosku o nadpłatę) w przypadku wniesienia skargi konstytucyjnej lub pytania prawnego do TK w danej materii.

Mając na uwadze doniosłość tego zagadnienia dla praworządności, proszę o wskazanie, czy ministerstwo planuje opracowanie harmonogramu prac nad projektem zmian tychże przepisów, a jeśli tak, w jakim horyzoncie czasowym przewiduje się przedstawienie Sejmowi RP projektu stosownej nowelizacji.

Z wyrazami szacunku

Paweł Śliz
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej