Interpelacja w sprawie praktyki stosowania zabezpieczenia roszczeń polegającego na ograniczaniu publikacji materiałów prasowych oraz ryzyka występowania mechanizmów typu SLAPP w Polsce

Szanowny Panie Ministrze,

w przestrzeni publicznej pojawiają się kolejne przypadki stosowania przez sądy zabezpieczenia roszczeń w sprawach o ochronę dóbr osobistych, które polegają na ograniczeniu lub uniemożliwieniu publikacji materiałów prasowych.

Tego rodzaju środki, choć przewidziane w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego, budzą poważne wątpliwości w kontekście konstytucyjnej zasady wolności słowa oraz zakazu cenzury prewencyjnej. W szczególności chodzi o sytuacje, w których zabezpieczenie przybiera formę zakazu publikacji materiału dziennikarskiego lub jego części przed jego upublicznieniem.

W praktyce może to prowadzić do powstania tzw. efektu mrożącego zniechęcającego dziennikarzy i redakcje do podejmowania tematów istotnych społecznie. W literaturze i praktyce międzynarodowej zjawisko to bywa wiązane z mechanizmami typu SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation), których celem jest ograniczanie debaty publicznej poprzez wykorzystanie narzędzi prawnych.

Z uwagi na powagę problemu oraz jego potencjalny charakter systemowy zwracam się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Ile wniosków o zabezpieczenie roszczeń w sprawach o ochronę dóbr osobistych zostało złożonych do sądów powszechnych w Polsce w latach 2020–2026?
2. W ilu z tych spraw zabezpieczenie polegało na:
   a) zakazie publikacji materiału prasowego w całości lub w części,
   b) nakazie usunięcia już opublikowanego materiału,
   c) ograniczeniu formy publikacji (np. anonimizacji danych)?
3. W ilu przypadkach zabezpieczenia, o których mowa powyżej, dotyczyły materiałów dziennikarskich lub publikacji o charakterze informacyjnym lub publicystycznym?
4. W ilu sprawach decyzja o zabezpieczeniu została wydana bez uprzedniego wysłuchania drugiej strony, w szczególności redakcji lub autora materiału?
5. W ilu przypadkach wydane zabezpieczenia zostały następnie uchylone lub zmienione przez sądy wyższej instancji?
6. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi analizy dotyczące wpływu stosowania zabezpieczenia roszczeń na wolność słowa oraz funkcjonowanie mediów w Polsce?
7. Czy w Ministerstwie Sprawiedliwości analizowany jest problem tzw. SLAPP, w szczególności w kontekście wykorzystywania postępowań cywilnych i środków zabezpieczających do ograniczania debaty publicznej?
8. Czy istnieją jakiekolwiek wytyczne, rekomendacje lub dobre praktyki kierowane do sądów w zakresie stosowania zabezpieczenia roszczeń w sprawach mogących dotyczyć wolności słowa?
9. Czy rozważane są zmiany legislacyjne w Kodeksie postępowania cywilnego, które:
   a) ograniczyłyby możliwość stosowania zabezpieczenia polegającego na zakazie publikacji materiałów prasowych,
   b) wprowadziłyby obowiązek szczegółowego badania proporcjonalności takiego środka,
   c) wzmocniłyby ochronę wolności słowa w postępowaniach zabezpieczających?
10. Na jakim etapie znajduje się wdrażanie przez Polskę regulacji Unii Europejskiej dotyczących przeciwdziałania mechanizmom typu SLAPP?

Zabezpieczenie roszczeń jest istotnym instrumentem ochrony praw jednostki, jednak jego stosowanie w sprawach dotyczących publikacji materiałów prasowych wymaga szczególnej ostrożności. W przeciwnym razie może prowadzić do ograniczenia debaty publicznej oraz naruszenia konstytucyjnych gwarancji wolności słowa.

W demokratycznym państwie prawa standardem powinno być rozstrzyganie sporów dotyczących treści publikacji co do zasady po ich opublikowaniu, a nie poprzez ich uprzednie blokowanie.

Dlatego zasadne jest uzyskanie pełnych danych oraz informacji, czy obecna praktyka stosowania przepisów nie prowadzi do nadużyć lub niezamierzonych skutków systemowych.

Z wyrazami szacunku

Poseł na Sejm RP
Marcin Józefaciuk