Interpelacja w sprawie postulatów wprowadzenia nowych zasad ustalania i finansowania potrzeb oświatowych

Gniezno, 13 kwietnia 2026 r.

Szanowna Pani Minister,

Zarząd Unii Metropolii Polskich (UMP) przyjął stanowisko w sprawie zmian w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (JST) oraz systemie finansowania oświaty. Eksperci UMP wskazują, że pogłębiający się brak adekwatności finansowania między ustawowymi kompetencjami a realnymi dochodami samorządów wymaga działań legislacyjnych, by przywrócić przejrzystość i przewidywalność finansów lokalnych.

W ustawie z 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego zlikwidowano część oświatową subwencji ogólnej zastępując ją pojęciem potrzeb oświatowych. Potrzeby te kalkulowane są według algorytmu bardzo zbliżonego do dotychczasowego mechanizmu subwencji. Oznacza to, że w dalszym ciągu pozostaje problem finansowania oświaty, gdyż określona kwota potrzeb oświatowych jest niewystarczająca by zabezpieczyć faktyczne wydatki ponoszone na oświatę przez samorządy. Prognozowane środki w dalszym ciągu nie odzwierciedlają faktycznych potrzeb tego obszaru, a jedynie możliwości finansowe budżetu państwa. W związku z tym sposób kalkulacji potrzeb oświatowych, a także dotowania szkół nieprowadzonych przez samorządy wymaga zmiany. Za zmianą przemawia również nieuwzględniony w kalkulacji potrzeb oświatowych niż demograficzny.

W tym celu należy:

1. Bezwzględnie zwiększyć pulę środków na funkcjonowanie oświaty w oparciu o realne potrzeby oświatowe. Ustalenie potrzeb oświatowych winno nastąpić w oparciu o ostatnie pełne sprawozdania budżetowe składane przez JST z odpowiednim katalogiem włączeń. Tak ustalona kwota winna być zwaloryzowana o wskaźnik uwzględniający skutki wynikające ze wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli, o których mowa w art. 30 ustawy - Karta Nauczyciela oraz wzrostu średnich wynagrodzeń pracowników niepedagogicznych o przyjęty średnioroczny wskaźnik wzrostu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej – określony w projekcie ustawy budżetowej na rok budżetowy.
2. Ustalić klarowne i przewidywalne zasady dotowania szkół niesamorządowych. W tym celu proponujemy aby:
   - dotacje przekazywane z budżetu JST do szkół, przedszkoli i placówek oświatowych były w wysokościach przyjętych przy kalkulacji potrzeb oświatowych,
   - prowadzone przez osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego oraz osoby fizyczne publiczne i niepubliczne przedszkola otrzymywały na każdego ucznia z budżetu gminy dotację w wysokości przewidzianej kwoty potrzeb oświatowych na ucznia przedszkola dla gminy,
   - prowadzone przez osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego oraz osoby fizyczne publiczne i niepubliczne szkoły, w których jest realizowany obowiązek szkolny lub obowiązek nauki otrzymują na każdego ucznia dotację z budżetu jednostki samorządu terytorialnego będącej dla tych szkół organem rejestrującym, w wysokości przewidzianej kwoty potrzeb oświatowych na takiego ucznia dla jednostki samorządu terytorialnego.
   Powyższe propozycje dotyczą również uczniów szkół i przedszkoli specjalnych oraz uczniów z niepełnosprawnościami (tzn. na ucznia uczęszczającego do szkoły lub przedszkola specjalnego dotacja przekazywana jest w wysokości równej przewidzianej kwocie potrzeb oświatowych; na ucznia z niepełnosprawnością przekazywana byłaby dotacja w wysokości nie niższej niż przewidziana kwota potrzeb oświatowych na takiego ucznia niepełnosprawnego). Oznacza to likwidację podstawowej kwoty dotacji oraz wskaźnika zwiększającego, które w części przekraczającej naliczenie w ramach potrzeb oświatowych finansowane są z budżetu JST. Jednocześnie proponuje się wprowadzenie zapisów umożliwiających pobieranie odpłatności za kształcenia, wychowania i opiekę w tych placówkach.
3. Doprowadzić do ustalania prawidłowej kalkulacji kosztów, które winny być ponoszone na finansowania oświaty w poszczególnych JST. Osiągnięcie tego celu możliwe będzie w przypadku wprowadzenia mechanizmu umożliwiającego obciążanie gmin i powiatów, z których pochodzą uczniowie uczęszczający do szkół w danej JST, zwrotem kosztów edukacji przekraczających środki otrzymywane potrzeb oświatowych na tych uczniów (wprowadzić art. 50a w treści).

Art. 50a.
Pokrywanie kosztów kształcenia, wychowania i opieki uczniów niebędących mieszkańcami gminy/powiatu, które ponoszą koszty kształcenia, wychowania i opieki tego ucznia:

1) Jeżeli do szkoły prowadzonej przez gminę uczęszcza uczeń niebędący jej mieszkańcem, gmina, której mieszkańcem jest ten uczeń pokrywa koszty kształcenia, wychowania i opieki w szkole tego ucznia w wysokości:

KKWO = (WZt - 1)xSt,
KKWO – koszt kształcenia, wychowania i opieki ucznia innej gminy,
WZt - wskaźnik zwiększający, o którym mowa w art. 14 ust. 1, a w przypadku szkół specjalnych w art. 14 ust. 2 ustalony dla typu szkoły, do którego uczęszcza ten uczeń,
St – przewidziana kwota potrzeb oświatowych dla gminy w roku budżetowym na ucznia, bez kwoty potrzeb oświatowych na wychowanka internatu/bursy.

2) Jeżeli do szkoły prowadzonej przez powiat uczęszcza uczeń niebędący jej mieszkańcem, powiat, którego mieszkańcem jest ten uczeń pokrywa koszty kształcenia, wychowania i opieki w szkole tego ucznia w wysokości: KKWO = (WZt - 1)xSt KKWO – koszt kształcenia, wychowania i opieki ucznia innego powiatu, WZt - wskaźnik zwiększający, o którym mowa w art. 14 ust. 1, a w przypadku szkół specjalnych w art. 14 ust. 2 ustalony dla typu szkoły, do którego uczęszcza ten uczeń, St – przewidziana kwota potrzeb oświatowych dla powiatu w roku budżetowym na takiego ucznia, bez kwoty potrzeb oświatowych na wychowanka internatu/bursy.

3) Gmina i powiat, o których mowa w ust. 1 i 2, w związku z pokrywaniem kosztów kształcenia, wychowania i opieki ucznia, który uczęszcza do szkoły na terenie innej gminy lub powiatu, może przetwarzać dane osobowe tego ucznia, w tym z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych służących gromadzeniu danych osobowych.

4) Do rozliczeń finansowych między jednostkami samorządu terytorialnego, o których mowa w ust. 1 i 2, stosuje się odpowiednio przepisy art. 43 ust. 3-5 (aktualizacji kwot dotacji).

W przypadku jeśli zmiany zaproponowane dotyczące likwidacji podstawowej kwoty dotacji oraz wskaźnika zwiększającego, które w części przekraczającej naliczenie w ramach potrzeb oświatowych finansowane są z budżetu JST uzyskają akceptację ministerstwa należy art. 50a zmienić tak, aby gmina, powiat, której uczeń uczęszcza do przedszkola, szkoły na terenie innej gminy, powiatu pokrywała koszty dotacji w odniesieniu do placówek publicznych lub niepublicznych, zaś w odniesieniu do placówek prowadzonych przez jednostkę samorządu terytorialnego – koszty ponoszone przez gminę, pomniejszone o potrzeby oświatowe na tego ucznia.

Mając na uwadze powyższe, uprzejmie proszę o odpowiedzi na pytania:

1. Jak Pani Minister odniesie się do zawartej w stanowisku Zarządu Unii Metropolii Polskich kwestii wprowadzenia nowych zasad ustalania i finansowania potrzeb oświatowych?
2. Czy ministerstwo pracuje nad zmianą sposobu kalkulacji potrzeb oświatowych?
   

Z wyrazami szacunku

Poseł Tadeusz Tomaszewski