Interpelacja w sprawie niezgodności praktyki detencji dzieci z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC), negatywnych skutków nowelizacji dopuszczającej detencję małoletnich bez opieki oraz braku bezpiecznych form detencji dzieci

Szanowny Panie Ministrze,

zwracam się do Pana Ministra z interpelacją dotyczącą dramatycznej sytuacji małoletnich cudzoziemców umieszczanych w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców (SOC). Mimo jednoznacznego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) Polska nie tylko kontynuuje praktykę zamykania w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców rodzin z dziećmi, ale poprzez najnowsze zmiany legislacyjne wręcz rozszerza możliwość stosowania detencji wobec najbardziej wrażliwej grupy.

Szczególne zaniepokojenie wzbudziła nowelizacja ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, która weszła w życie 1 stycznia 2026 r. (art. 3 pkt 15 lit. a ustawy z dnia 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy o cudzoziemcach oraz niektórych innych ustaw – Dz.U.2025.1794). Niestety bardzo możliwe, że wbrew intencji zarówno strony rządowej, jak i parlamentu w wyniku zmodyfikowania art. 88a ust. 3 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej (dalej jako: „u.u.c.o.”) usankcjonowano prawną możliwość umieszczania w strzeżonych ośrodkach małoletnich bez opieki, którzy ubiegają się w Polsce o udzielenie ochrony międzynarodowej. Stanowi to drastyczny regres w standardach ochrony praw dziecka – dotychczas małoletni bez opieki ubiegający się o ochronę międzynarodową podlegali bezwzględnej ochronie przed detencją.

Polska praktyka stoi w wyraźnej sprzeczności z orzecznictwem ETPC. W ostatnich latach Trybunał wydał aż sześć wyroków przeciwko Polsce (m.in. Bistieva i inni, Bilalova i inni, A.B. i inni, Nikoghosyan i inni, R.M. i inni, K.G. i S.G.), stwierdzając naruszenie art. 5 oraz art. 8 europejskiej konwencji praw człowieka. Trybunał wielokrotnie podkreślał, że polskie ośrodki mają charakter penitencjarny, a polskie organy zbyt często i rutynowo decydują o izolacji dzieci, bez rzetelnego zbadania możliwości zastosowania środków alternatywnych. Samo utrzymanie jedności rodziny w zamknięciu nie gwarantuje poszanowania prawa do życia rodzinnego zgodnie z art. 8 EKPC. Z naukowego punktu widzenia pojęcie „bezpiecznej detencji” dzieci nie istnieje – dowodzą tego liczne badania, wskazujące, że każde pozbawienie wolności ma destrukcyjny wpływ na rozwój, zdrowie fizyczne oraz psychiczne najmłodszych.

Zgodnie z raportem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) (Addressing the helath challenges in immigration detention, and alternatives to detention. Country implementation guide, 2022) detencja dzieci negatywnie wpływa na ich zdrowie psychiczne w większym stopniu niż na osoby dorosłe. U dzieci w detencji obserwuje się depresję, zaburzenia lękowe. Najczęstszymi symptomami obserwowanymi u dzieci są problemy ze snem, słaby apetyt, problemy i wybuchy emocjonalne. Wśród poważniejszych problemów zdrowia psychicznego wymienia się próby samobójcze oraz samookaleczenia. Dzieci umieszczone w ośrodkach strzeżonych doświadczają problemów psychologicznych długo po ich zwolnieniu. Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje zaprzestanie detencji dzieci ze względów migracyjnych.

Rzecznik praw obywatelskich, ONZ oraz liczne organizacje pozarządowe wielokrotnie podkreślały, że detencja dzieci ze względów migracyjnych nigdy nie jest zgodna z wynikającym z art. 3 § 1 Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z dnia 23 grudnia 1991 r.) obowiązkiem poszanowania najlepszego interesu dziecka. W konsekwencji, w świetle prawa i standardów międzynarodowych, detencja dzieci ze względów migracyjnych nie powinna być stosowana (wspólny Komentarz Generalny Komitetu Praw Dziecka ONZ i Komitetu ds. Ochrony Wszystkich Pracowników Migrujących (UN Doc CMW/C/GC/4 CRC/C/GC/23, ust. 5-13), raport Grupy Roboczej ONZ ds. Arbitralnej Detencji (UN DOC A/HRC/39/45).

Polskie przepisy przewidują, że dzieci bez opieki oczekujące na otrzymanie decyzji w sprawie ich prawa do pobytu w Polsce umieszcza się w pieczy zastępczej (art. 61 ust. 1 pkt 3 lit b u.u.c.o. oraz art. 397 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach). Umieszczenie ich w ośrodku strzeżonym nie jest tym samym jedyną możliwością. Z ogólnodostępnych raportów organizacji pozarządowych wynika, że jedną z istotnych barier w zapewnieniu adekwatnej opieki dla dzieci cudzoziemskich bez opieki są m.in.: ograniczona liczba miejsc w instytucjonalnej pieczy, braki kadrowe, brak wiedzy i szkoleń związanych z opieką nad dziećmi cudzoziemskimi, bariery językowe i finansowe (Save the Children, Więc powiedziałem sobie, że nie mogę tu zostać… Dzieci bez opieki na granicy z Białorusią i w polskiej pieczy zastępczej w 2024 roku, 2025). Ewentualne problemy związane z zapewnieniem adekwatnego wsparcia dla dzieci cudzoziemskich w ramach pieczy zastępczej nie mogą być rozwiązywane poprzez umieszczenie tych dzieci w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców, gdzie zagrożone są ich prawa człowieka oraz prawidłowy rozwój psychofizyczny.

Mając powyższe na uwadze, proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy ministerstwo w sposób świadomy i zamierzony poprzez nowelizację przepisów dopuściło od 1 stycznia 2026 r. detencję małoletnich bez opieki ubiegających się o ochronę międzynarodową, biorąc pod uwagę fakt, że system prawny powinien gwarantować dzieciom szczególną opiekę np. w pieczy zastępczej, a nie warunki więzienne? Jeśli odpowiedź na powyższe pytanie jest twierdząca, to w jaki sposób ministerstwo uzasadnia potrzebę takowej zmiany? Czy ministerstwo planuje podjąć prace legislacyjne zmierzające do wprowadzenia bezwzględnego zakazu detencji migracyjnej dzieci, w tym dzieci bez opieki?
2. W jaki sposób organy Straży Granicznej, wnioskujące o detencję, mają realizować nadrzędną zasadę „najlepszego interesu dziecka” w sytuacji, gdy dowody naukowe jednoznacznie wskazują, że żadna forma izolacji w SOC nie jest dla rozwoju małoletniego bezpieczna?
3. Jakie działania podjęło i planuje podjąć ministerstwo w celu wyegzekwowania od Straży Granicznej pełnego wdrażania wytycznych wynikających z wyroków ETPC, rekomendacji organów ONZ oraz Światowej Organizacji Zdrowia wskazujących, że detencja dzieci nigdy nie jest zgodna z obowiązkiem poszanowania najlepszego interesu dziecka?
4. Czy w toku prac legislacyjnych nad ustawą z dnia 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy o cudzoziemcach oraz niektórych innych ustaw przeprowadzono ocenę skutków regulacji (OSR) w zakresie wpływu dopuszczenia detencji małoletnich bez opieki na realizację praw dziecka, w szczególności na zasadę najlepszego interesu dziecka oraz na funkcjonowanie systemu pieczy zastępczej? Jeśli tak, proszę o wskazanie wniosków z tej analizy oraz podmiotów, które brały udział w jej przygotowaniu.
5. Czy przed przyjęciem nowelizacji dopuszczającej detencję małoletnich bez opieki przeprowadzono analizę dostępności miejsc w pieczy zastępczej dla dzieci cudzoziemskich oraz zidentyfikowano przyczyny ewentualnych braków systemowych? Jeśli tak, proszę o udostępnienie wyników tych analiz i podjętych lub planowanych kroków zaradczych.
6. Czy opracowano procedury szybkiej identyfikacji i przekazywania małoletnich bez opieki z ośrodków strzeżonych do systemu pieczy zastępczej? Jeśli tak, proszę o ich udostępnienie.
7. Jaki jest średni koszt miesięcznego pobytu dziecka w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców w porównaniu z kosztem pobytu w pieczy zastępczej?

Z poważaniem