Interpelacja w sprawie praktyki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych polegającej na wydawaniu po kilkunastu lub kilkudziesięciu latach decyzji stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym

Szanowna Pani Minister,

zgodnie z obowiązującym stanem prawnym Zakład Ubezpieczeń Społecznych może w zasadzie w nieograniczonym czasie wydać decyzję stwierdzającą brak podlegania ubezpieczeniom społecznym, natomiast ubezpieczony może domagać się zwrotu nienależnie opłaconych składek wyłącznie za okres ostatnich pięciu lat. Składki opłacone wcześniej nawet jeżeli były przyjmowane przez ZUS bez zastrzeżeń i potwierdzane decyzjami organu przepadają bezpowrotnie i zasilają Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. W praktyce prowadzi to do sytuacji, w których obywatele po 20-30 latach legalnej aktywności zawodowej dowiadują się, że podlegania nigdy nie było, a ich kapitał emerytalny, chorobowy czy wypadkowy zostaje w całości utracony. Jednocześnie dając obywatelowi prawo do domagania się zwrotu środków tylko za okres 5 lat.

Przykładem jest sprawa inżyniera zatrudnionego przez ponad 25 lat na podstawie umowy o pracę we własnej spółce, któremu ZUS zakwestionował podleganie ubezpieczeniom od 1999 r., przejmując składki o łącznej wartości przekraczającej 1,5 mln zł. Podobne decyzje dotykają osób zatrudnionych na umowach zlecenia, prowadzących działalność gospodarczą, objętych zbiegiem tytułów, a także emerytów, którym po latach obniża się już przyznane świadczenia i żąda zwrotu wypłaconych kwot.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że w wielu z tych spraw Zakład Ubezpieczeń Społecznych przez lata:

• przyjmował składki bez zastrzeżeń,
• wydawał decyzje potwierdzające podleganie ubezpieczeniom,
• dokonywał przeliczeń świadczeń,

a następnie bez przedstawienia nowych dowodów i bez uchylenia wcześniejszych decyzji wydawał decyzję całkowicie z nimi sprzeczną.

W grudniu ubiegłego roku sprawą zajął się rzecznik praw obywatelskich, prof. Marcin Wiącek, który w wystąpieniu skierowanym do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej jednoznacznie wskazał, że decyzje ZUS wyłączające z ubezpieczeń społecznych nawet kilkadziesiąt lat wstecz, bez zapewnienia realnej możliwości odzyskania nienależnie pobranych składek, naruszają konstytucyjne standardy ochrony praw jednostki.

W związku z powyższym zwracam się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Ilu decyzji stwierdzających brak podlegania ubezpieczeniom społecznym wydano w ostatnich 10 latach z mocą wsteczną przekraczającą 5, 10 oraz 20 lat?
2. Na jakiej podstawie ZUS wydawał decyzje o braku podlegania, czyli nienależnie płaconych składkach, przy wcześniejszym wieloletnim przyjmowaniu składek i wydawaniu potwierdzeń.
3. Jaką łączną kwotę składek zatrzymał Fundusz Ubezpieczeń Społecznych w wyniku zastosowania art. 24 ust. 6g ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w ciągu ostatnich 10 lat?
4. Z jakich przyczyn Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dokonuje przeksięgowania składek na właściwy tytuł ubezpieczeniowy w sytuacjach, w których kwestionuje pierwotną podstawę podlegania?
5. Dlaczego ryzyko błędnej kwalifikacji tytułu ubezpieczenia zostało w całości przerzucone na obywatela, mimo że składki były przyjmowane przez organ państwowy?
6. Czy ministerstwo planuję zmianę przepisów, umożliwiając domaganie się zwrotu składek za pełen nieuznawany przez ZUS okres?

W ocenie wielu ekspertów obecny stan prawny prowadzi do naruszenia elementarnych zasad państwa prawa i wymaga pilnej interwencji ustawodawczej. Państwo nie może bowiem jednocześnie pobierać składek, potwierdzać ubezpieczenia, a po latach twierdzić, że nigdy ono nie istniało.

Z poważaniem

Ewa Szymanowska