Interpelacja w sprawie możliwości wprowadzenia odpłatności za studenckie praktyki i staże odbywane w sądach, prokuraturach oraz innych instytucjach publicznych

Szanowny Panie Ministrze!

Do mojego biura poselskiego zgłaszają się studenci prawa, administracji oraz kierunków pokrewnych, wskazując, że obowiązkowe praktyki studenckie realizowane w toku studiów – w tym w sądach i prokuraturach – mają w przeważającej mierze charakter nieodpłatny, pomimo realnego wkładu pracy praktykantów w funkcjonowanie jednostek organizacyjnych.

Zgodnie z art. 67 ust. 5 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, program studiów może przewidywać obowiązek odbycia praktyk zawodowych jako elementu procesu kształcenia. W praktyce oznacza to, że studenci – aby uzyskać dyplom – zobowiązani są do odbycia określonej liczby godzin praktyk, często w instytucjach publicznych.

Jednocześnie brak jest generalnej regulacji ustawowej nakładającej na te instytucje obowiązek zapewnienia wynagrodzenia za pracę wykonywaną w ramach praktyki. Powoduje to sytuację, w której osoby znajdujące się w trudniejszej sytuacji materialnej de facto napotykają barierę w dostępie do praktyk w najbardziej prestiżowych i merytorycznie wartościowych jednostkach (sądy, prokuratury, urzędy centralne), co może rodzić wątpliwości w kontekście zasady równego dostępu do wykształcenia (art. 70 ust. 4 Konstytucji RP) oraz konstytucyjnej zasady równości (art. 32 Konstytucji RP).

Funkcjonowanie sądów powszechnych regulowane jest ustawą – Prawo o ustroju sądów powszechnych, natomiast organizację prokuratury określa ustawa – Prawo o prokuraturze. Akty te nie zawierają kompleksowych rozwiązań w zakresie odpłatności za praktyki studenckie, pozostawiając tę kwestię praktyce organizacyjnej i porozumieniom zawieranym z uczelniami.

W praktyce można wyróżnić trzy modele:

• praktyki obowiązkowe – nieodpłatne, realizowane na podstawie skierowania uczelni;
• staże organizowane w trybie programów aktywizacyjnych (np. finansowane ze środków Funduszu Pracy) – odpłatne;
• indywidualne umowy cywilnoprawne – sporadyczne, zależne od budżetu jednostki.

Taki stan rzeczy rodzi pytanie o spójność systemową oraz o zgodność z zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), zwłaszcza w sytuacji, gdy praktykanci wykonują czynności o charakterze pomocniczym, administracyjnym lub analitycznym, które w innych okolicznościach stanowiłyby przedmiot odpłatnego zatrudnienia.

W doktrynie prawa pracy i prawa administracyjnego podnosi się, że nawet w relacjach o charakterze edukacyjnym nie można pomijać zasady ekwiwalentności świadczeń, jeżeli praktykant wykonuje czynności przynoszące wymierną korzyść organizacyjną jednostce (por. komentarze do art. 22 k.p. oraz opracowania dotyczące tzw. pozornego wolontariatu w sektorze publicznym).

Nieodpłatność praktyk:

• ogranicza dostęp do doświadczenia zawodowego studentom spoza dużych ośrodków miejskich;
• zwiększa nierówności społeczne w dostępie do kariery prawniczej;
• może prowadzić do deprecjacji wartości pracy młodych osób;
• sprzyja utrwalaniu modelu, w którym sektor publiczny korzysta z pracy młodych ludzi bez zapewnienia minimalnego ekwiwalentu finansowego.

Jednocześnie wprowadzenie systemowej odpłatności – choć wiązałoby się z określonymi kosztami budżetowymi – mogłoby przynieść korzyści w postaci zwiększenia motywacji, profesjonalizacji wsparcia administracyjnego oraz budowania kadrowego zaplecza dla wymiaru sprawiedliwości.

W związku z powyższym zwracam się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi analizy dotyczące skali wykorzystywania nieodpłatnych praktyk studenckich w sądach powszechnych oraz prokuraturze (liczba praktykantów rocznie, średnia liczba godzin, zakres wykonywanych czynności)?
2. Czy w ocenie ministerstwa obecny model – oparty w przeważającej mierze na nieodpłatnych praktykach – jest zgodny z zasadą równego dostępu do wykształcenia oraz zasadą równości wobec prawa?
3. Czy rozważane jest wprowadzenie:
• minimalnego ryczałtowego wynagrodzenia za praktyki obowiązkowe,
• systemu stypendialnego finansowanego z budżetu państwa,
• centralnego programu płatnych staży w jednostkach wymiaru sprawiedliwości?
4. Czy ministerstwo analizowało możliwość nowelizacji:
• ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych,
• ustawy – Prawo o prokuraturze,
• bądź wydania rozporządzenia wykonawczego określającego standardy organizacji praktyk i ich finansowania?
5. Jakie byłyby – według wstępnych szacunków – skutki finansowe wprowadzenia minimalnej odpłatności (np. na poziomie określonego procentu minimalnego wynagrodzenia za pracę) za każdą godzinę praktyki?
6. Czy ministerstwo dostrzega potrzebę wypracowania jednolitego standardu organizacyjnego dla praktyk studenckich w instytucjach publicznych, tak aby uniknąć rozbieżności pomiędzy poszczególnymi jednostkami?
7. Czy prowadzone są konsultacje z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego w celu wypracowania modelu, który zapewniłby równowagę pomiędzy funkcją edukacyjną praktyk a zasadą godziwego wynagrodzenia za pracę?
8. Czy ministerstwo widzi problem społeczny polegający na faktycznym wykluczeniu części studentów z możliwości odbywania praktyk w prestiżowych instytucjach z uwagi na ich nieodpłatny charakter?

Z wyrazami szacunku

Małgorzata Pępek
Poseł na Sejm RP