Interpelacja w sprawie zmiany przepisów Kodeksu pracy w zakresie kwoty wolnej od zajęcia w przypadku należności wobec podmiotów publicznych

Szanowna Pani Minister!

Do mojego biura poselskiego wpłynęła propozycja dotycząca zmiany art. 87 Kodeksu pracy poprzez:

• wprowadzenie wyjątku umożliwiającego potrącenia z minimalnego wynagrodzenia do wysokości 25% tego wynagrodzenia w przypadku należności wobec podmiotów publicznych,
• powiązanie kwoty wolnej od potrąceń z minimum socjalnym ustalanym przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych,
• ujednolicenie zasad potrąceń z wynagrodzeń za pracę oraz świadczeń emerytalno-rentowych.

Powyższa propozycja zmian została już zaproponowana ministerstwu w trybie ustawy o petycjach. Wówczas ministerstwo wskazywało, iż kwota wolna od potrąceń odpowiadająca minimalnemu wynagrodzeniu ma charakter socjalny i ochronny, a ministerstwo nie planuje obecnie prac legislacyjnych w tym zakresie. Jednocześnie przedstawione w piśmie dane wskazują na narastający problem zadłużenia wobec jednostek samorządu terytorialnego, którego istotna część pozostaje faktycznie nieegzekwowalna z uwagi na pełną ochronę minimalnego wynagrodzenia. Według przytoczonych danych zobowiązania mieszkańców i firm wobec samorządów przekraczają 17,5 mld zł, a zdecydowaną większość (ok. 99%) stanowią zobowiązania osób fizycznych.

Obowiązujący model prawny powoduje istotne konsekwencje finansowe i systemowe dla JST. Gminy jako właściciele zasobu mieszkaniowego ponoszą koszty utrzymania lokali, remontów i modernizacji. Brak możliwości egzekucji nawet niewielkich kwot od osób osiągających minimalne wynagrodzenie powoduje narastanie zaległości i ogranicza możliwości inwestycyjne. Dochody z najmu lokali, opłat lokalnych i podatków stanowią element dochodów własnych gmin. Ich nieściągalność zmniejsza zdolność finansowania zadań własnych, w tym edukacji, transportu lokalnego czy infrastruktury komunalnej. Nieskuteczność egzekucji oznacza, że koszty zadłużenia nielicznych są de facto pokrywane przez ogół mieszkańców poprzez ograniczenie inwestycji lub wzrost innych opłat. Ograniczone dochody własne oraz rosnące koszty utrzymania zasobów komunalnych przyczyniają się do zwiększania zadłużenia JST, co w dłuższej perspektywie może wpływać na wskaźniki fiskalne całego sektora instytucji rządowych i samorządowych. Wieloletnie, bezskuteczne postępowania generują koszty administracyjne i komornicze, często niewspółmierne do odzyskanych kwot.

Od 1 stycznia 2025 r. minimalne wynagrodzenie wynosi 4 666 zł brutto, co przekłada się na kwotę wolną od zajęcia na poziomie ok. 3 548 zł netto, podczas gdy minimum socjalne dla osoby samotnie gospodarującej (I kwartał 2025 r.) wynosi 1 862,87 zł netto. Powoduje to sytuację, w której ochrona przed egzekucją znacząco przekracza realne minimum socjalne.

Wskazano jednocześnie na szereg argumentów ekonomicznych, prawnych i społecznych.

1. Zasada proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) – Ochrona wynagrodzenia powinna zabezpieczać minimum egzystencji, jednak nie może prowadzić do całkowitego wyłączenia skuteczności egzekucji należności publicznoprawnych. Obecne rozwiązanie w praktyce uniemożliwia jakąkolwiek egzekucję z minimalnego wynagrodzenia w sprawach niealimentacyjnych.
2. Zasada równości (art. 32 Konstytucji RP) – W systemie istnieje niespójność polegająca na tym, że z emerytur i rent dopuszczalne są potrącenia procentowe nawet przy niskich świadczeniach, natomiast wynagrodzenie minimalne korzysta z pełnej ochrony. Powoduje to zróżnicowanie sytuacji prawnej dłużników w zależności od źródła dochodu.
3. Zasada ponoszenia ciężarów publicznych (art. 84 Konstytucji RP) – Brak realnej możliwości egzekucji należności publicznych oznacza, że koszty zadłużenia nielicznych ponoszone są przez ogół wspólnoty samorządowej.
4. Zasada gospodarności (art. 44 ustawy o finansach publicznych) – Wieloletnie, bezskuteczne postępowania egzekucyjne generują koszty, które niejednokrotnie przekraczają odzyskane kwoty.
5. Argument makroekonomiczny – Systematyczny wzrost minimalnego wynagrodzenia automatycznie podnosi kwotę wolną od potrąceń, niezależnie od relacji tej kwoty do realnych kosztów utrzymania. Powoduje to systemowe osłabienie skuteczności egzekucji należności publicznych.
6. Argument porównawczy – W wielu państwach UE kwota wolna od potrąceń powiązana jest z minimum egzystencji lub sytuacją rodzinną dłużnika, a nie wyłącznie z płacą minimalną.

Podkreślenia wymaga, że postulowane rozwiązania nie zmierzają do pozbawienia dłużników ochrony minimum egzystencji, lecz do przywrócenia proporcjonalnej równowagi pomiędzy ochroną socjalną a skutecznością egzekucji należności publicznych.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy ministerstwo analizowało wpływ wzrostu minimalnego wynagrodzenia na skuteczność egzekucji należności niealimentacyjnych, w szczególności publicznoprawnych?
2. Jakie są dane dotyczące skali bezskuteczności egzekucji z wynagrodzenia za pracę w przypadku osób osiągających minimalne wynagrodzenie?
3. Czy rozważano wprowadzenie wyjątku dopuszczającego częściową egzekucję (np. do 25%) z minimalnego wynagrodzenia w przypadku należności publicznych?
4. Czy analizowano możliwość powiązania kwoty wolnej od potrąceń z minimum socjalnym zamiast z płacą minimalną?
5. Czy prowadzone są prace międzyresortowe nad ujednoliceniem zasad potrąceń z różnych źródeł dochodu?

Z wyrazami szacunku

Marek Krząkała
Poseł na Sejm RP