Interpelacja w sprawie potrzeby stworzenia transparentnego, naukowo weryfikowalnego systemu monitorowania farmakoterapii psychiatrycznej, diagnostyki medycznej oraz ochrony praw pacjentów

Szanowna Pani Minister,

w debacie publicznej oraz w praktyce klinicznej zdrowie psychiczne w dalszym ciągu traktowane jest w sposób wyraźnie zdominowany przez biomedyczny paradygmat psychiatrii, w którym podstawowym narzędziem interwencji pozostaje długotrwała farmakoterapia psychotropowa. Jednocześnie narasta liczba analiz naukowych i krytycznych opracowań wskazujących, że pomimo wieloletniego stosowania tego modelu nie doprowadził on do jednoznacznego, biologicznego wyjaśnienia tzw. zaburzeń psychicznych ani do istotnej poprawy długofalowych wskaźników zdrowia populacyjnego.

Coraz więcej badań i analiz wskazuje natomiast na potrzebę znacznie ostrożniejszego, uzupełniającego stosowania farmakoterapii psychiatrycznej w połączeniu z podejściem humanistycznym, środowiskowym i społecznym, a przede wszystkim na konieczność rzetelnej, długoterminowej oceny bezpieczeństwa i skutków ubocznych leków psychotropowych.

W Polsce w dalszym ciągu nie funkcjonuje centralny, szczegółowy i publicznie dostępny system monitorowania rzeczywistych efektów leczenia psychiatrycznego, który umożliwiałby naukową analizę skuteczności, bezpieczeństwa oraz długofalowych konsekwencji farmakoterapii. Brak takiego systemu uniemożliwia prowadzenie odpowiedzialnej polityki zdrowotnej oraz ocenę rzeczywistych kosztów społecznych i zdrowotnych obecnego modelu leczenia.

Obecnie dostępne statystyki nie obejmują w szczególności:

• korelacji między rozpoczęciem farmakoterapii psychiatrycznej a liczbą prób samobójczych i samobójstw,
• czasu trwania leczenia poszczególnymi substancjami (miesiące, lata), w tym leczenia wielolekowego,
• wpływu leczenia na zdolność do pracy, funkcjonowanie społeczne i sytuację ekonomiczną pacjentów,
• występowania chorób współistniejących, takich jak zaburzenia hormonalne, neurologiczne, sercowo-naczyniowe, metaboliczne czy niedobory witamin i mikroelementów, które mogą wpływać na objawy psychiczne.

Brak tych danych sprawia, że decyzje systemowe podejmowane są bez rzetelnej podstawy empirycznej.

W praktyce klinicznej leczenie psychiatryczne bywa wdrażane bez przeprowadzenia pełnej diagnostyki medycznej, obejmującej m.in.:

• badania obrazowe mózgu (MRI, PET, SPECT),
• diagnostykę hormonalną, w szczególności tarczycy i nadnerczy,
• ocenę układu krążenia i gospodarki metabolicznej,
• badania laboratoryjne w kierunku niedoborów witamin i mikroelementów,
• diagnostykę infekcji przewlekłych.

Tymczasem na świecie funkcjonują ośrodki kliniczne prowadzone również przez lekarzy psychiatrów, które gromadzą obszerne bazy danych diagnostyki obrazowej i klinicznej pacjentów, umożliwiające analizę możliwych zmian neurologicznych związanych z długotrwałym stosowaniem leków psychotropowych. W Polsce takie systemowe podejście nie zostało wdrożone.

Nie istnieje publiczny, systemowy rejestr umożliwiający ocenę wieloletniego wpływu farmakoterapii psychiatrycznej na:

• układ nerwowy,
• układ sercowo-naczyniowy,
• gospodarkę hormonalną i metaboliczną,
• funkcje poznawcze oraz zdolność do samodzielnego funkcjonowania społecznego.

Brak danych obejmujących perspektywę 5, 10 czy 20 lat leczenia uniemożliwia ocenę odległych powikłań.

Nadal napływają sygnały o:

• nadużywaniu środków przymusu bezpośredniego,
• podawaniu leków bez świadomej i właściwie udokumentowanej zgody pacjenta,
• nierzetelnym prowadzeniu dokumentacji medycznej.

Rodzą one poważne wątpliwości co do zgodności praktyki z Konstytucją RP, prawami pacjenta oraz międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka.

W Polsce nie funkcjonuje:

• fundusz kompensacyjny dla osób, które doznały trwałego uszczerbku na zdrowiu w wyniku działań niepożądanych leków psychiatrycznych,
• system udziału producentów leków w finansowaniu niezależnych badań długoterminowego bezpieczeństwa.

W efekcie pacjenci pozostają w praktyce bez realnych narzędzi dochodzenia roszczeń.

W postępowaniach sądowych oraz przy orzekaniu o niepełnosprawności i zdolności do pracy:

• dominują opinie oparte na subiektywnym opisie objawów,
• pomijane są potencjalne szkody neurologiczne, metaboliczne i kardiologiczne związane z wieloletnią farmakoterapią,
• brak jest wymogu pełnej diagnostyki medycznej jako podstawy opinii biegłych.

Aktualny stan badań genetycznych, w tym badań typu GWAS, nie pozwala na jednoznaczne wskazanie konkretnych genów jako przyczyn tzw. zaburzeń psychicznych. Pomimo tego w debacie klinicznej i publicznej zaburzenia te często przedstawiane są jako jednoznacznie biologicznie uwarunkowane, co wpływa na decyzje terapeutyczne oraz społeczne postrzeganie pacjentów.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Zdrowia planuje utworzenie centralnego, publicznego rejestru monitorującego długoterminowe skutki farmakoterapii psychiatrycznej, obejmującego dane kliniczne, społeczne i zawodowe pacjentów?
2. Czy jest planowane wprowadzenie ogólnopolskich standardów obowiązkowej diagnostyki medycznej przed rozpoczęciem leczenia psychiatrycznego?
3. Czy ministerstwo zamierza finansować lub zlecać niezależne badania nad wieloletnim wpływem leków psychiatrycznych na organizm człowieka?
4. Jakie konkretne działania zostaną podjęte w celu ograniczenia stosowania przymusu bezpośredniego i wzmocnienia realnej kontroli nad praktykami w szpitalach psychiatrycznych?
5. Czy jest rozważane powołanie państwowego funduszu kompensacyjnego dla osób poszkodowanych w wyniku działań niepożądanych leków psychiatrycznych?
6. Czy są planowane zmiany w standardach opiniowania biegłych sądowych i komisji orzekających wprowadzające obowiązek pełnej diagnostyki medycznej?
7. Czy Ministerstwo Zdrowia zajmie oficjalne stanowisko, oparte na aktualnym stanie wiedzy naukowej, w sprawie ograniczeń badań genetycznych jako podstawy diagnoz psychiatrycznych?