Interpelacja w sprawie zapewnienia równego dostępu osób głuchych do świadczenia wspierającego oraz poprawy dostępności komunikacyjnej w procedurze orzekania o poziomie potrzeby wsparcia

Szanowna Pani Minister,

na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu RP zwracam się z interpelacją w sprawie istotnych problemów, z jakimi spotykają się osoby głuche posługujące się polskim językiem migowym (PJM) w procesie orzekania o poziomie potrzeby wsparcia uprawniającym do świadczenia wspierającego.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami świadczenie wspierające przysługuje osobom, które uzyskają w decyzji wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności poziom potrzeby wsparcia na poziomie od 70 do 100 punktów. Wysokość świadczenia jest uzależniona od liczby przyznanych punktów: im wyższa punktacja, tym wyższa procentowa stawka świadczenia w odniesieniu do renty socjalnej (ok. 40%-220% renty socjalnej). Progi przyznania prawa do świadczenia są zaś stopniowane w czasie – w kolejnych latach świadczenie przysługuje osobom z kolejnymi niższymi zakresami punktów.

W praktyce mechanizm punktacji opiera się na ocenie zakresu potrzeb wsparcia osoby z niepełnosprawnością przez komisję WZON. Jednak osoby głuche, mimo realnych barier komunikacyjnych i społecznych, bardzo często uzyskują zbyt niską liczbę punktów, co skutkuje brakiem kwalifikacji do świadczenia lub przyznaniem go w zbyt niskiej wysokości. Fakt ten jest w dużej mierze efektem systemowego traktowania niepełnosprawności osób głuchych w ten sam sposób jak niepełnosprawności o innej charakterystyce (np. ruchowej), co prowadzi do sytuacji, w której osoby głuche są automatycznie uznawane w ocenach funkcjonowania za niewystarczająco niepełnosprawne, aby uzyskać świadczenie, mimo że ich codzienne funkcjonowanie jest istotnie ograniczone przez barierę komunikacyjną i brak dostępu do informacji w języku migowym. Takie zrównanie jest niesprawiedliwe, ponieważ brak niepełnosprawności ruchowej nie umniejsza ograniczeń wynikających z izolacji komunikacyjnej, społecznej i barier dostępu do usług publicznych, a mimo to w obecnym systemie wpływa na niższą punktację i brak dostępu do wsparcia.

Problem ten potęguje niedostateczny dostęp do tłumaczy PJM lub mediatorów komunikacyjnych podczas wszystkich etapów postępowania WZON. Osoby głuche, które nie posługują się językiem mówionym w stopniu umożliwiającym pełne przedstawienie swoich potrzeb, często nie są w stanie w pełni zakomunikować swojej sytuacji życiowej i funkcjonowania, co prowadzi do obniżenia punktacji lub całkowitego braku kwalifikacji do świadczenia. Niedobór certyfikowanych tłumaczy PJM, brak obowiązku ich obecności w komisjach oraz brak odpowiednich standardów postępowania powodują, że osoby głuche są w praktyce wykluczane z systemu wsparcia, mimo że celem świadczenia wspierającego jest właśnie zapewnienie pomocy osobom z ograniczoną samodzielnością.

Dodatkowo brak jednolitych standardów oceny funkcjonowania osób głuchych oraz niewystarczająca wiedza członków komisji na temat specyfiki życia osób głuchych skutkują często niepełną oceną rzeczywistych barier, w tym trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów społecznych, zawodowych czy korzystaniu z usług publicznych. W efekcie osoby głuche rywalizują w punktacji z osobami, których deficyty są lepiej odzwierciedlone w systemie oceny, co prowadzi do dalszej dyskryminacji przez sam system przyznawania świadczeń.

W związku z powyższym zwracam się z pytaniami:

1. Jakie działania planuje ministerstwo, aby zapewnić osobom głuchym pełną możliwość komunikacji i właściwe uwzględnienie ich specyfiki podczas ustalania poziomu potrzeby wsparcia?

2. Czy przewidziano obowiązkowe zapewnienie tłumacza PJM lub mediatora komunikacyjnego na wszystkich etapach postępowania WZON, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie posługuje się PJM?

3. Jakie działania są podejmowane w celu zwiększenia liczby certyfikowanych tłumaczy PJM oraz zapewnienia ich jakości i dostępności w systemie orzekania o potrzebie wsparcia?

4. Czy ministerstwo posiada dane dotyczące odsetka osób głuchych, które nie otrzymują świadczenia wspierającego z powodu zbyt niskiej punktacji, i jakie działania naprawcze planuje w związku z tym?

5. Czy przewidziano działania systemowe lub legislacyjne umożliwiające osobom głuchym pełny dostęp do świadczenia wspierającego lub innego adekwatnego wsparcia, tak aby uniknąć ich wykluczenia z prawa do świadczenia?

6. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie odrębnych kryteriów oceny i punktacji dla osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności, w tym osób głuchych, tak aby obecne zrównanie ich z innymi rodzajami niepełnosprawności nie skutkowało automatycznym wykluczeniem z możliwości korzystania ze świadczenia?