Interpelacja w sprawie programu "Czyste Powietrze"

Program „Czyste Powietrze” jest jednym z kluczowych instrumentów publicznych służących poprawie efektywności energetycznej budynków mieszkalnych oraz ograniczeniu niskiej emisji. Program realizowany jest przy udziale Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej, pod nadzorem ministra klimatu i środowiska.

W ostatnim czasie w mediach regionalnych opisywane są przypadki, w których beneficjenci programu zostali zobowiązani do zwrotu znacznych kwot dofinansowania, pomimo zawarcia umów z wyspecjalizowanymi firmami wykonawczymi oraz wykonania – w całości lub w części – prac objętych dofinansowaniem. Z takim problemem zwrócili się również petenci do mojego biura w Kaliszu.

W jednym z opisanych w mediach przypadków beneficjentka programu została zobowiązana do zwrotu ponad 130 000 zł dofinansowania, mimo że zawarła umowę z wykonawcą oraz faktycznie wykonano część robót związanych z montażem instalacji odnawialnych źródeł energii. W innym petent prosił fundusz o rozłożenie na raty kwoty 60 000 zł - niestety nie uzyskał aprobaty funduszu w Poznaniu.

Do Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz do wojewódzkich funduszy ochrony środowiska napływają liczne sygnały od beneficjentów programu dotyczące problemów z realizacją umów przez wykonawców instalacji. Zgłaszane przypadki obejmują w szczególności opóźnienia w realizacji inwestycji, niepełne wykonanie zakresu robót, a także nieprawidłowości w dokumentacji niezbędnej do prawidłowego rozliczenia dotacji.

Opisane zdarzenia wskazują na istotny problem systemowy. Obecny model realizacji programu powoduje bowiem, że odpowiedzialność finansowa za skutki nierzetelnego działania wykonawców w praktyce przenoszona jest na beneficjentów, którzy przystąpili do programu w dobrej wierze i nie dysponują realnymi instrumentami weryfikacji rzetelności oraz wiarygodności podmiotów realizujących inwestycje.

W szczególności brak centralnego systemu weryfikacji wykonawców oraz skutecznych instrumentów zabezpieczenia środków publicznych powoduje, że ryzyko realizacji inwestycji w praktyce obciąża osoby fizyczne korzystające z programu.

W konsekwencji beneficjenci, często znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, narażeni są na konieczność zwrotu bardzo wysokich kwot dofinansowania, mimo że nie mieli realnego wpływu na sposób działania wykonawców.

Powyższe przypadki pokazują, że sprawa nie dotyczy wyłącznie pojedynczych podmiotów, lecz ujawnia luki w systemie zabezpieczenia interesów beneficjentów programu „Czyste Powietrze”.

W związku z powyższym mam pytania do ministra klimatu i środowiska.

1. Jakie działania organizacyjne i nadzorcze zostały dotychczas podjęte przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska w celu ograniczenia sytuacji, w których beneficjenci programu „Czyste Powietrze” zobowiązywani są do zwrotu dofinansowania z przyczyn od nich niezależnych, w szczególności z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umów przez wykonawców?

2. Czy ministerstwo dysponuje danymi dotyczącymi liczby przypadków, w których wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej wystąpiły wobec beneficjentów programu „Czyste Powietrze” z żądaniem zwrotu środków w związku z problemami leżącymi po stronie wykonawców inwestycji?

3. Jakie mechanizmy weryfikacji i kontroli wykonawców realizujących inwestycje w ramach programu „Czyste Powietrze” są obecnie stosowane oraz czy planowane jest ich wzmocnienie, w szczególności w zakresie oceny rzetelności i stabilności podmiotów realizujących usługi dla beneficjentów?

4. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie zmian proceduralnych lub legislacyjnych, które umożliwiłyby ochronę beneficjentów programu przed obowiązkiem zwrotu dofinansowania w sytuacji, gdy zawarli oni umowę z wykonawcą i działali w dobrej wierze, a nieprawidłowości powstały po stronie tego wykonawcy?

5. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska posiada informacje o prowadzonych przez organy ścigania postępowaniach dotyczących możliwych nieprawidłowości przy realizacji inwestycji finansowanych z programu „Czyste Powietrze” oraz czy w tym zakresie prowadzona jest współpraca z właściwymi organami?

6. Czy ministerstwo rozważa utworzenie ogólnopolskiego, publicznie dostępnego wykazu zweryfikowanych wykonawców realizujących inwestycje w ramach programu „Czyste Powietrze”, wraz z mechanizmem okresowej oceny ich rzetelności oraz możliwością wykluczania podmiotów, wobec których stwierdzono poważne nieprawidłowości?

7. Czy ministerstwo analizuje możliwość wprowadzenia mechanizmów zabezpieczających środki publiczne oraz interes beneficjentów, takich jak obowiązek stosowania rachunków powierniczych, etapowych płatności uzależnionych od rzeczywistego odbioru robót albo obowiązkowych zabezpieczeń finansowych po stronie wykonawców?

8. Czy ministerstwo planuje zmianę zasad udzielania prefinansowania w programie „Czyste Powietrze” w taki sposób, aby ograniczyć ryzyko przekazywania środków wykonawcom przed faktycznym i prawidłowym wykonaniem prac?

Z wyrazami szacunku

Alicja Łuczak