Interpelacja w sprawie realizacji obowiązków informacyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczących środków zgromadzonych na subkontach emerytalnych osób zmarłych

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, w szczególności art. 40a-40e ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, środki zgromadzone na subkoncie emerytalnym osoby ubezpieczonej podlegają – w określonym zakresie – wypłacie osobom uprawnionym lub spadkobiercom po jej śmierci. Regulacje te stanowią istotny wyjątek od repartycyjnego charakteru systemu ubezpieczeń społecznych i mają realny wymiar majątkowy.

W praktyce jednak prawo to w znacznej liczbie przypadków nie jest realizowane, nie z powodu braku uprawnień, lecz z powodu braku wiedzy osób zainteresowanych o środkach zgromadzonych na subkoncie osoby zmarłej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, mimo że posiada pełną informację o istnieniu subkonta, wysokości zgromadzonych na nim środków oraz dacie zgonu ubezpieczonego (na podstawie danych z rejestru PESEL), nie informuje w sposób systemowy potencjalnie uprawnionych osób o przysługujących im roszczeniach.

Brak jest zwłaszcza:

• jasnych i jednoznacznych informacji kierowanych do zainteresowanych osób po śmierci osoby ubezpieczonej,
• automatycznych zawiadomień kierowanych do wskazanych osób uprawnionych lub spadkobierców,
• czytelnej, wyeksponowanej procedury informacyjnej na stronach internetowych ZUS dedykowanej tej konkretnej sytuacji.

W konsekwencji środki, które zgodnie z ustawą powinny zostać wypłacone, w wielu przypadkach pozostają niewypłacone wyłącznie z powodu braku wiedzy po stronie osób zainteresowanych, co rodzi poważne wątpliwości z punktu widzenia:

• zasady zaufania obywatela do państwa (art. 2 Konstytucji RP),
• ochrony praw majątkowych (art. 64 Konstytucji RP),
• standardów rzetelnej administracji publicznej.

Opisany problem nie ma charakteru jednostkowego, lecz dotyczy potencjalnie setek tysięcy rodzin rocznie, co nadaje mu rangę istotnego zagadnienia interesu publicznego.

Państwo, reprezentowane przez ZUS, znajduje się w tym obszarze w uprzywilejowanej pozycji informacyjnej, z której – poprzez zaniechanie działań informacyjnych – faktycznie czerpie korzyść finansową, co nie powinno mieć miejsca w demokratycznym państwie prawa.

Zwracam uwagę, że informowanie osób uprawnionych o przysługujących im świadczeniach nie może być uznane za naruszenie przepisów o ochronie danych osobowych, gdyż dotyczy realizacji praw majątkowych wynikających wprost z ustawy.

PYTANIA DO PANI MINISTRY

1. Ilu ubezpieczonych posiadających środki na subkoncie emerytalnym zmarło w latach 2020-2024 (z podziałem na lata)?

2. W ilu z tych przypadków doszło do faktycznej wypłaty środków osobom uprawnionym lub spadkobiercom?

3. Jaka była łączna kwota środków zgromadzonych na subkontach osób zmarłych w tym okresie oraz jaka część tej kwoty nie została dotychczas wypłacona z powodu braku złożenia wniosku?

4. Z jakich przyczyn Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie realizuje obecnie praktyki automatycznego informowania osób potencjalnie uprawnionych o istnieniu środków na subkoncie po śmierci ubezpieczonego w przypadku posiadania takich danych? Czy nie należałoby rozważyć procedur wprowadzania stosownych zgłoszeń przez ZUS do Monitora Sądowego i Gospodarczego, co ułatwiłoby odnalezienie spadkobierców?

5. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie obowiązku:

   • automatycznego powiadamiania osób uprawnionych lub spadkobierców,
   • publikacji jednoznacznej, dedykowanej procedury informacyjnej po śmierci ubezpieczonego wraz ze stosownymi szablonami wniosków,
   • uproszczonego trybu wypłaty środków z subkonta?

6. Czy w ocenie Pani Ministry obecna praktyka informacyjna ZUS spełnia standardy wynikające z konstytucyjnej zasady ochrony praw majątkowych oraz rzetelności działania organów państwa?

7. Na jakiej podstawie prawnej Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje - co wynika z utrwalonej praktyki zakładu - że nie ciąży na nim obowiązek podjęcia aktywnych działań informacyjnych wobec osób potencjalnie uprawnionych, w szczególności w zakresie zawiadomienia ich o istnieniu środków zgromadzonych na subkoncie ubezpieczonego po jego śmierci?

W mojej ocenie obecny model realizacji przepisów dotyczących subkont emerytalnych po śmierci ubezpieczonego wymaga pilnej rewizji w zakresie obowiązków informacyjnych administracji publicznej. Prawo do środków, o którym obywatel nie jest realnie informowany, staje się prawem iluzorycznym.

Oczekuję przedstawienia stanowiska ministerstwa co do możliwości zmiany praktyki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w tym zakresie.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek