Interpelacja w sprawie stosowania wytycznych ograniczających ocenę poziomu potrzeby wsparcia u osób z niepełnosprawnościami powyżej 75. roku życia oraz skutków finansowych dla świadczenia wspierającego

Szanowna Pani Ministro,

zwracam się z interpelacją w związku z sygnałami napływającymi od osób z niepełnosprawnościami oraz ich rodzin o zaniżaniu punktacji poziomu potrzeby wsparcia w postępowaniach prowadzonych przez wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności (WZON), co w konsekwencji prowadzi do obniżenia wysokości świadczenia wspierającego, a w części przypadków nawet do utraty prawa do tego świadczenia.

Zgodnie z informacjami publikowanymi przez administrację rządową, poziom potrzeby wsparcia ustala się w skali 0-100 punktów, a jego wartość wyznacza się na podstawie oceny 32 czynności związanych z obszarami codziennego funkcjonowania; końcowy wynik stanowi suma 25 najwyższych iloczynów uzyskanych dla tych czynności (z zaokrągleniem do pełnej wartości punktowej w górę).

Jednocześnie w „Wytycznych dotyczących ustalania poziomu potrzeby wsparcia” wskazano, że w odniesieniu do osób w wieku powyżej 75. roku życia, „wymagających wsparcia z racji swojego wieku”, w dziewięciu czynnościach (oznaczonych numerami 3, 5, 9, 11, 20, 25, 26, 28, 31) – w razie stwierdzenia braku zdolności do samodzielnego wykonania – możliwe jest ustalenie maksymalnego rodzaju wsparcia na poziomie „wsparcia częściowego” oraz maksymalnej częstotliwości na poziomie „często”.

W praktyce, takie ograniczenie skutkują systemowym obniżaniem punktacji dla osób 75+ także w przypadkach, gdy niesamodzielność wynika przede wszystkim z niepełnosprawności (a nie z wieku), co przekłada się na spadek poziomu potrzeby wsparcia i przesunięcie do niższych progów świadczenia wspierającego. Wskazuje się m.in., że przy progach świadczenia (40%–220% renty socjalnej) nawet spadek o kilka–kilkanaście punktów może oznaczać istotną utratę miesięcznej kwoty świadczenia.

Przypominam, że według informacji publikowanych przez ministerstwo, świadczenie wspierające wynosi:

• 220% renty socjalnej (95–100 pkt),
• 180% (90–94 pkt),
• 120% (85–89 pkt),
• 80% (80–84 pkt),
• 60% (75–79 pkt),
• 40% (70–74 pkt).

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jaki jest formalny status „Wytycznych dotyczących ustalania poziomu potrzeby wsparcia” – kto je wydał, w jakiej procedurze, na jakiej podstawie prawnej oraz czy są one wiążące dla WZON?

2. Czy ministerstwo dysponuje analizą, ile decyzji ustalających poziom potrzeby wsparcia (od dnia 1 stycznia 2024 r. do dnia odpowiedzi) zostało wydanych wobec osób powyżej 75. r.ż. oraz w ilu przypadkach zastosowano opisane w wytycznych ograniczenia dotyczące 9 czynności?

3. Czy ministerstwo potwierdza, że ograniczenie w 9 czynnościach może prowadzić do obniżenia łącznej punktacji na tyle, aby osoba oceniana została zakwalifikowana do niższego progu świadczenia wspierającego (np. z 80-84 pkt do 75-79 pkt), a tym samym do realnej utraty części świadczenia? Proszę o przedstawienie danych i wyliczeń na reprezentatywnych przykładach.

4. W jaki sposób WZON ma odróżniać sytuacje, w których osoba 75+ „wymaga wsparcia z racji wieku”, od sytuacji, w których brak zdolności do wykonania czynności wynika przede wszystkim z niepełnosprawności? Jakie kryteria i dowody są wymagane, aby uniknąć automatyzmu i ryzyka dyskryminacji?

5. Czy ministerstwo prowadzi lub planuje kontrole praktyki stosowania wytycznych przez WZON – w szczególności pod kątem jednolitości orzeczniczej, ochrony praw stron postępowania oraz zgodności z zasadą równego traktowania?

6. Czy rozważane są zmiany w wytycznych lub przepisach wykonawczych tak, aby ograniczenia dla osób 75+ nie działały mechanicznie i nie prowadziły do sytuacji, w której osoba z ciężką niepełnosprawnością otrzymuje zaniżoną punktację z uwagi na sam wiek?

7. Czy ministerstwo przewiduje mechanizm naprawczy dla osób, które – wskutek zastosowania ograniczeń – otrzymały niższy poziom potrzeby wsparcia, a w konsekwencji niższe świadczenie wspierające? Czy rozważane jest wznowienie postępowań, korekta praktyki lub inne instrumenty kompensacyjne?

Z poważaniem

Posłanka na Sejm RP
Iwona Maria Kozłowska