Interpelacja w sprawie dostępu obywateli polskich w kryzysie bezdomności przebywających za granicą do świadczeń opieki zdrowotnej w Polsce

Szanowny Panie Ministrze,

działając na podstawie art. 115 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 191–196 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 14 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. z 2024 r. poz. 907), kieruję do ministra spraw zagranicznych interpelację w sprawie dostępu obywateli polskich w kryzysie bezdomności przebywających za granicą do świadczeń opieki zdrowotnej w Polsce.

Interpelacja składana jest w związku ze stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych z dnia 18 listopada 2025 r., znak: DK.3461.232.2025/1, przedstawionym w odpowiedzi na wystąpienie generalne rzecznika praw obywatelskich z dnia 4 września 2025 r., sygn. V.7010.5.2025.ETP, dotyczące sytuacji obywateli polskich w kryzysie bezdomności przebywających za granicą oraz postulowanych zmian legislacyjnych.

Uzasadnienie

W przywołanym stanowisku Ministerstwo Spraw Zagranicznych wskazuje, iż pomoc konsularna wobec osób w kryzysie bezdomności udzielana jest co do zasady na wniosek osoby zainteresowanej, a brak takiego wniosku bywa interpretowany jako brak woli współpracy po stronie osoby potrzebującej.

Stanowisko to budzi istotne wątpliwości prawne oraz faktyczne.

Należy bowiem wskazać, że osoby ciężko chore, nieprzytomne, z zaburzeniami świadomości, pamięci lub z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi obiektywnie nie są w stanie samodzielnie złożyć formalnego wniosku o udzielenie pomocy konsularnej. W takich przypadkach brak wniosku nie może być utożsamiany z brakiem woli współpracy, lecz stanowi konsekwencję stanu zdrowia wymagającego uruchomienia mechanizmów ochronnych ze strony państwa.

Rzecznik praw obywatelskich w wystąpieniu generalnym jednoznacznie wskazał, że obowiązujące procedury, w szczególności związane z art. 54 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, są niedostosowane do realiów tzw. bezdomności transgranicznej i w praktyce prowadzą do pozbawienia części obywateli realnego dostępu do świadczeń ratujących zdrowie i życie.

Problem ten dotyczy w szczególności obywateli polskich przebywających czasowo w innych państwach Unii Europejskiej, którzy nie są objęci systemem ubezpieczenia zdrowotnego państwa pobytu, a jednocześnie - z uwagi na stan zdrowia - nie są w stanie samodzielnie powrócić do kraju w celu kontynuowania leczenia.

Podkreślenia wymaga, że wystąpienie generalne rzecznika praw obywatelskich nie dotyczy bezdomności jako zjawiska społecznego sensu largo ani systemowych rozwiązań z zakresu pomocy społecznej. Odnosi się ono wyłącznie do szczególnej i wąskiej grupy obywateli polskich – osób ciężko chorych, znajdujących się jednocześnie w kryzysie bezdomności, wymagających pilnej kontynuacji leczenia w Polsce, w szczególności w zakresie:

- diagnostyki i leczenia psychiatrycznego,
- leczenia następstw urazów i chorób przewlekłych,
- rehabilitacji medycznej,
- rekonwalescencji w warunkach umożliwiających odzyskanie minimalnej samodzielności.

Wobec tych osób aktualizuje się konstytucyjny obowiązek państwa w zakresie ochrony zdrowia (art. 68 Konstytucji RP), a w przypadku pobytu za granicą – również obowiązek zapewnienia opieki obywatelowi polskiemu (art. 36 Konstytucji RP). W wielu przypadkach są to osoby nieporadne, z niepełnosprawnościami, pozbawione wsparcia osób najbliższych.

W tym kontekście odwoływanie się do ogólnych doświadczeń organizacji pozarządowych pracujących z osobami w kryzysie bezdomności prowadzi do nieuprawnionego rozszerzenia argumentacji i rozmycia istoty problemu wskazanego przez rzecznika praw obywatelskich. Odmowa współpracy z określonymi podmiotami nie może być traktowana jako cecha immanentna tej grupy ani jako argument przeciwko konieczności stworzenia skutecznych procedur państwowych w obszarze ochrony zdrowia.

Postulaty rzecznika praw obywatelskich nie zmierzają do zastąpienia systemu pomocy społecznej ani działalności organizacji pozarządowych, lecz wskazują na istniejącą lukę systemową w zakresie ochrony zdrowia osób chorych, niezdolnych do samodzielnego funkcjonowania i wymagających leczenia, często w warunkach hospitalizacji.

Stanowisko Ministerstwa Spraw Zagranicznych zdaje się ponadto utożsamiać prawo do świadczeń opieki zdrowotnej ze świadczeniami pomocy społecznej, mimo że są to odrębne reżimy prawne, finansowane z różnych źródeł i regulowane odmiennymi ustawami. Procedura przewidziana w art. 54 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej służy wyłącznie czasowemu potwierdzeniu prawa obywatela do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia.

Decyzja wydawana na podstawie art. 54 tej ustawy ma charakter decyzji związanej i nie zawiera elementu uznaniowości. Organ właściwy do jej wydania nie dokonuje oceny „woli współpracy” osoby chorej ani nie przyznaje świadczeń socjalnych, lecz jedynie formalnie potwierdza konstytucyjnie gwarantowane prawo do ochrony zdrowia. Wprowadzanie elementów uznaniowości w tym zakresie prowadziłoby do faktycznego pozbawienia ochrony zdrowia osób, które z uwagi na stan zdrowia nie są w stanie samodzielnie dochodzić swoich praw.

W tym kontekście wątpliwości budzi stanowisko MSZ, zgodnie z którym konsulowie nie mogliby uczestniczyć w procedurze potwierdzania prawa do świadczeń opieki zdrowotnej. Konsulowie już obecnie wykonują czynności o porównywalnym ciężarze prawnym i finansowym, w tym udzielają zapomóg, wydają dokumenty urzędowe oraz organizują powroty obywateli do kraju. Postulat RPO nie dotyczy przyznania konsulom kompetencji medycznych ani decyzyjnych w zakresie leczenia, lecz umożliwienia im inicjowania lub pośredniczenia w procedurze, której skutkiem jest formalne otwarcie drogi do leczenia w Polsce.

Zaniechanie takich działań, jak wynika z udokumentowanych przypadków, prowadzi do pogorszenia stanu zdrowia, trwałej niepełnosprawności, a w skrajnych sytuacjach do zgonów możliwych do uniknięcia.

Pytania do ministra spraw zagranicznych

1. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych zgadza się z tym, że wystąpienie generalne rzecznika praw obywatelskich z dnia 4 września 2025 r. dotyczy wyłącznie szczególnej kategorii obywateli polskich – osób ciężko chorych, doświadczających kryzysu bezdomności za granicą, które nie posiadają prawa do świadczeń opieki zdrowotnej w państwie pobytu i które z uwagi na stan zdrowia nie są w stanie samodzielnie powrócić do kraju?

2. Czy MSZ podtrzymuje stanowisko, zgodnie z którym brak formalnego wniosku ze strony osoby nieprzytomnej, z zaburzeniami świadomości lub z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi może być traktowany jako brak woli współpracy, czy też uznaje, że w takich przypadkach mamy do czynienia z obiektywną niezdolnością do działania, wymagającą uruchomienia mechanizmów ochronnych państwa?

3. Czy MSZ potwierdza, że decyzja wydawana na podstawie art. 54 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych ma charakter decyzji związanej, nie zawiera elementu uznaniowości oraz służy wyłącznie czasowemu potwierdzeniu prawa do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia?

4. Czy MSZ dostrzega, że w przypadku obywateli polskich czasowo przebywających za granicą, nieposiadających prawa do świadczeń zdrowotnych w państwie pobytu, jedynym organem państwa polskiego właściwym terytorialnie do podjęcia działań analogicznych do procedury z art. 54 są służby konsularne Rzeczypospolitej Polskiej?

5. Czy MSZ zgadza się, że brak możliwości formalnego potwierdzenia prawa do świadczeń opieki zdrowotnej w trybie art. 54 uniemożliwia objęcie chorego systemem leczenia w Polsce, w szczególności leczenia psychiatrycznego i rehabilitacji, a w konsekwencji uniemożliwia bezpieczny powrót do kraju?

6. Czy mając na uwadze art. 36 i art. 68 Konstytucji RP oraz fakt, że procedura z art. 54 finansowana jest ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia, Ministerstwo Spraw Zagranicznych jest gotowe zweryfikować swoje dotychczasowe stanowisko oraz podjąć - we współpracy z ministrem zdrowia i innymi właściwymi resortami - prace legislacyjne lub proceduralne umożliwiające konsulom skuteczną współpracę z lekarzami leczącymi obywateli polskich za granicą w celu ochrony zdrowia i życia tych osób?

Z poważaniem

Anna Maria Żukowska
Posłanka na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej