Interpelacja w sprawie przewlekłości prac nad reformą systemu pieczy zastępczej

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego wpłynęły prośby o skierowanie pytania w sprawie reformy systemu pieczy zastępczej – obszaru o fundamentalnym znaczeniu społecznym dotyczącym bezpieczeństwa, rozwoju i przyszłości tysięcy dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej oraz tysięcy rodzin, które podejmują się niezwykle wymagającej, odpowiedzialnej i obciążającej psychicznie misji ich wychowania.

Pomimo wielokrotnych zapowiedzi obecnego rządu, a także publicznych deklaracji przedstawicieli Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, w tym wiceminister Aleksandry Gajewskiej, po niemal dwóch latach funkcjonowania rządu Donalda Tuska reforma pieczy zastępczej nie wyszła poza etap ogólnych założeń, a realne zmiany oczekiwane przez środowisko rodzin zastępczych wciąż nie zostały wdrożone.

System pieczy zastępczej w Polsce od lat znajduje się w stanie głębokiego kryzysu. Liczba dzieci wymagających umieszczenia w pieczy rośnie, podczas gdy liczba rodzin zastępczych – szczególnie zawodowych i specjalistycznych – systematycznie maleje. Coraz częściej dochodzi do sytuacji, w których dzieci trafiają do instytucjonalnej pieczy zastępczej nie dlatego, że jest to rozwiązanie najlepsze, lecz dlatego, że brakuje rodzin, które byłyby gotowe je przyjąć.

Rodziny zastępcze wielokrotnie podkreślają, że funkcjonują w systemie:

• chronicznie niedofinansowanym,
• niestabilnym prawnie,
• opartym na ogromnej odpowiedzialności, przy jednoczesnym braku adekwatnego wsparcia państwa.

Są to rodziny, które na co dzień pracują z dziećmi po doświadczeniach przemocy, zaniedbań, strat i traumy, często wymagającymi intensywnej pomocy terapeutycznej i medycznej. Brak systemowego wsparcia prowadzi do wypalenia, rezygnacji z pełnienia funkcji rodziny zastępczej oraz pogłębiania kryzysu całego systemu.

Podczas posiedzenia podkomisji stałej do spraw rodziny, które odbyło się 5.03.2025 r. (czyli 10! miesięcy temu), wiceminister Aleksandra Gajewska wielokrotnie podkreślała wagę planowanej reformy. W swoim wystąpieniu wskazywała m.in., że:

• „reforma pieczy zastępczej jest jednym z kluczowych priorytetów resortu”,
• zmiany mają być „odpowiedzią na realne problemy rodzin zastępczych, a nie kolejną kosmetyczną nowelizacją”,
• „projekt będzie tworzony we współpracy ze środowiskiem rodzin zastępczych”,
• oraz że celem rządu jest „wzmocnienie rodzinnej pieczy zastępczej i stworzenie warunków, które zachęcą nowe osoby do podjęcia tej roli”.

Wypowiedzi te budowały uzasadnione oczekiwanie, że rząd w sposób szybki i zdecydowany przejdzie od deklaracji do konkretnych rozwiązań legislacyjnych, jednak jak pokazały kolejne miesiące, oczekiwania te nie zostały spełnione.

Środowisko rodzin zastępczych – zarówno indywidualne rodziny, jak i organizacje społeczne – od lat konsekwentnie zgłasza postulaty, które można uznać za absolutne minimum dla stabilnego funkcjonowania systemu.

Należą do nich w szczególności:

1) wyrównanie i ujednolicenie świadczeń finansowych, w tym zniesienie rażących różnic pomiędzy rodzinami spokrewnionymi i niespokrewnionymi;

2) wprowadzenie ustawowego mechanizmu automatycznej waloryzacji świadczeń i wynagrodzeń;

3) zapewnienie stabilności prawnej rodzin zawodowych, których sytuacja często przypomina zatrudnienie bez realnych gwarancji bezpieczeństwa;

4) realny, a nie deklaratywny dostęp do specjalistów – psychologów, terapeutów i psychiatrów dziecięcych;

5) uproszczenie procedur kwalifikacyjnych i administracyjnych, które obecnie odstraszają potencjalnych kandydatów;

6) systemowe wsparcie dla usamodzielniających się wychowanków, tak aby nie trafiali oni z pieczy zastępczej wprost w dorosłość pozbawioną jakiejkolwiek sieci bezpieczeństwa.

Opublikowane w grudniu 2025 r. (czyli 9! miesięcy po wystąpieniu wiceminister Aleksandry Gajewskiej) przez ministerstwo założenia projektu ustawy o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zawierają pewne pozytywne kierunki, takie jak zapowiedź podniesienia części świadczeń czy rozszerzenia wybranych uprawnień.

Należy jednak jednoznacznie podkreślić, że:

• dokument ten nie jest projektem ustawy,
• nie zawiera precyzyjnych rozwiązań kluczowych z punktu widzenia rodzin zastępczych,
• pomija lub traktuje bardzo ogólnikowo część najważniejszych postulatów środowiska.

Brakuje w nim m.in. jednoznacznych gwarancji waloryzacji świadczeń, rozwiązań stabilizujących status rodzin zawodowych oraz realnych mechanizmów zapewniających dostęp do specjalistycznego wsparcia dla dzieci.

Poniżej przedstawiam tabelę, która pokazuje rozbieżności pomiędzy obietnicami wyborczymi z etapu kampanii wyborczej w 2023 r., obietnicami wiceminister Gajewskiej z marca 2025 r. oraz założeniami projektu ustawy z końca 2025 r.

Obszar	Postulaty rodzin zastępczych	Deklaracje wiceminister A. Gajewskiej	Założenia projektu ustawy
Status reformy	Szybkie wdrożenie realnej reformy systemowej	Reforma jako jeden z priorytetów resortu; zapowiedź konkretnych zmian odpowiadających na problemy rodzin	Jedynie dokument „założeń”; brak projektu ustawy
Waloryzacja świadczeń	Automatyczna, coroczna waloryzacja ustawowa	Zapowiedzi poprawy sytuacji finansowej rodzin i „systemowych rozwiązań”	Brak mechanizmu automatycznej waloryzacji; ogólne zapowiedzi podniesienia części świadczeń
Wyrównanie świadczeń	Pełne wyrównanie świadczeń rodzin spokrewnionych i niespokrewnionych	Deklaracje eliminowania nierówności w systemie	Częściowe wsparcie rodzin spokrewnionych, brak pełnego wyrównania
Stabilność rodzin zawodowych	Jasny, stabilny status prawny i finansowy	Zapowiedzi wzmocnienia rodzin zawodowych i zwiększenia ich liczby	Brak rozwiązań gwarantujących stabilność zatrudnienia i bezpieczeństwo socjalne
Dostęp do specjalistów	Realny i szybki dostęp do psychologów, terapeutów, psychiatrów dziecięcych	Deklaracje poprawy dostępu do usług dla dzieci w pieczy	Ogólne zapisy o „ułatwieniach”, brak systemowych gwarancji
Procedury i biurokracja	Uproszczenie procedur, zachęta dla nowych rodzin	Zapowiedzi „ułatwień i zachęt”	Brak konkretnych zmian proceduralnych
Usamodzielnianie wychowanków	Realne wsparcie finansowe i mieszkaniowe	Deklaracje wsparcia młodych dorosłych	Ogólne zapisy, brak konkretnych instrumentów
Tempo prac	Zmiany pilne, konieczne „tu i teraz”	Deklaracje determinacji i pilności	Harmonogram rozciągnięty; projekt ustawy najwcześniej w kolejnych kwartałach

Z powyższego zestawienia jednoznacznie wynika, że założenia projektu ustawy nie odpowiadają ani skali problemów systemu pieczy zastępczej, ani obietnicom składanym publicznie przez przedstawicieli rządu, w tym przez wiceminister Aleksandrę Gajewską. W wielu kluczowych obszarach postulaty rodzin zastępczych zostały pominięte lub ujęte w sposób wyłącznie deklaratywny, bez realnych mechanizmów wykonawczych.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

1. Dlaczego – pomimo składanych przed wyborami w 2023 r. obietnic wyborczych oraz publicznych deklaracji składanych m.in. przez wiceminister Aleksandrę Gajewską – reforma pieczy zastępczej znajduje się obecnie jedynie na etapie ogólnych założeń, a nie gotowego projektu ustawy?
2. Które z kluczowych postulatów rodzin zastępczych zostały świadomie pominięte w założeniach projektu i z jakich powodów?
3. Dlaczego w założeniach nie znalazły się jednoznaczne rozwiązania dotyczące:
   • automatycznej waloryzacji świadczeń,
   • stabilności prawnej rodzin zawodowych,
   • systemowego dostępu do specjalistycznej pomocy dla dzieci?
4. Czy pominięte dotychczas postulaty środowiska rodzin zastępczych zostaną uwzględnione w toku prac nad projektem ustawy?
5. Czy Pani Minister sprawuje realny nadzór nad deklaracjami składanymi publicznie przez wiceminister Aleksandrę Gajewską w imieniu resortu?
   Jeśli tak – dlaczego deklaracje te nie przekładają się na tempo i zakres prac legislacyjnych?
6. Czy Pani Minister zdaje sobie sprawę, że przy obecnym tempie prac reforma pieczy zastępczej może nie zostać uchwalona do końca obecnej kadencji Sejmu, mimo że była przedstawiana jako jedna z kluczowych obietnic wyborczych?
7. Jakie konkretne działania – wraz z harmonogramem – zostaną podjęte, aby uniknąć sytuacji, w której kolejna kadencja rozpocznie się z tym samym, nierozwiązanym problemem?