Interpelacja w sprawie nadmiernego formalizmu proceduralnego w postępowaniach cywilnych oraz obciążania dłużników kosztami błędów organizacyjnych

Szanowny Panie Ministrze,

w związku z sygnałami napływającymi od obywateli, organizacji społecznych oraz praktyków prawa, a także na podstawie analizy obowiązujących regulacji procesowych i egzekucyjnych, zwracam się z interpelacją dotyczącą dwóch poważnych problemów systemowych, które w istotny sposób wpływają na przewlekłość postępowań, wzrost kosztów po stronie obywateli oraz postępującą erozję zaufania do wymiaru sprawiedliwości.

Problemy te dotyczą:

1. nadmiernego formalizmu w postępowaniu cywilnym, w szczególności obowiązku przedkładania wielokrotnych odpisów pism procesowych pod rygorem zwrotu lub pozostawienia pisma bez biegu,

2. obciążania dłużników kosztami przekazywania spraw egzekucyjnych pomiędzy komornikami, wynikającymi z błędnego ustalenia właściwości miejscowej lub zbiegu egzekucji.

I. Nadmierny formalizm proceduralny a efektywność postępowania cywilnego

W aktualnym stanie prawnym strona postępowania cywilnego, wnosząc pismo procesowe (np. sprzeciw od nakazu zapłaty, odpowiedź na pozew, zarzuty), zobowiązana jest do złożenia dodatkowych odpisów tego pisma dla strony przeciwnej. Brak spełnienia tego obowiązku skutkuje wezwaniem do uzupełnienia braków formalnych, co prowadzi do wydłużenia postępowania oraz generowania dodatkowych kosztów administracyjnych.

Praktyka ta budzi poważne wątpliwości co do swojej racjonalności i proporcjonalności, zwłaszcza w realiach:

● powszechnego funkcjonowania elektronicznych systemów obiegu dokumentów,
● faktu, że sąd i tak dokonuje wysyłki korespondencji do stron,
● obciążania sądów dodatkowymi czynnościami administracyjnymi (sporządzanie wezwań, obsługa korespondencji, kontrola terminów),
● przerzucania na obywatela odpowiedzialności za czynności czysto techniczne, które nie powinny mieć wpływu na merytoryczne rozpoznanie sprawy.

W praktyce obowiązek ten nie służy przyspieszeniu ani usprawnieniu postępowania, lecz przeciwnie – prowadzi do jego przewlekłości oraz zwiększa ryzyko negatywnych skutków procesowych dla strony działającej często bez profesjonalnego pełnomocnika.

II. Przekazywanie spraw egzekucyjnych pomiędzy komornikami a koszty

Drugim istotnym problemem jest konstrukcja kosztów postępowania egzekucyjnego w sytuacjach, gdy sprawa zostaje przekazana pomiędzy komornikami z uwagi na brak właściwości miejscowej, zmianę tej właściwości lub zbieg egzekucji.

W obowiązującym modelu:

● dłużnik nie ma żadnego wpływu na wybór komornika ani na sposób organizacji egzekucji, co prowadzi do błędnego przydzielenia spraw komornikom,
● przekazanie sprawy następuje z przyczyn leżących po stronie systemu (wierzyciel, komornik, przepisy o właściwości),
● mimo to koszty czynności związanych z przekazaniem sprawy każdorazowo obciążają dłużnika, mimo iż czynność ta nie wynika z jego winy.

Taki stan rzeczy prowadzi do sytuacji, w której obywatel ponosi finansowe konsekwencje:

● błędnego przypisania sprawy do niewłaściwego komornika,
● opóźnionego stwierdzenia braku właściwości,
● wadliwej organizacji aparatu egzekucyjnego państwa.

Co więcej, obecna konstrukcja przepisów nie tworzy realnych bodźców do weryfikacji właściwości już na etapie przyjmowania sprawy przez komornika, a jednocześnie generuje ryzyko multiplikowania kosztów egzekucyjnych, pogłębiając zadłużenie osób znajdujących się często w trudnej sytuacji życiowej, co zapewne utrudnia im spłatę zobowiązań oraz unormowanie swojej sytuacji finansowej.

III. Pytania do ministra sprawiedliwości

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

W zakresie postępowania cywilnego:

1. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości analizowało zasadność dalszego utrzymywania obowiązku składania wielokrotnych odpisów pism procesowych w dobie postępującej cyfryzacji sądownictwa?

2. Jakie są roczne koszty administracyjne po stronie sądów związane z obsługą wezwań do uzupełniania braków formalnych polegających wyłącznie na braku dodatkowego egzemplarza pisma?

3. Czy planowane są zmiany legislacyjne, które umożliwią sądom samodzielne sporządzanie odpisów pism procesowych na koszt Skarbu Państwa lub w ramach opłaty sądowej, bez wstrzymywania biegu postępowania?

4. Czy rozważane jest wprowadzenie zasady, zgodnie z którą braki niemające wpływu na merytoryczne rozpoznanie sprawy nie wstrzymują dalszych czynności procesowych?

W zakresie postępowania egzekucyjnego:

5. Ilu przypadków przekazania spraw egzekucyjnych pomiędzy komornikami dotyczy rocznie i jakie koszty są z tego tytułu przerzucane na dłużników?

6. Dlaczego ryzyko organizacyjne związane z ustaleniem właściwości komornika obciąża dłużnika, a nie Skarb Państwa lub podmiot, który błędnie przyjął sprawę?

7. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości rozważa zmianę przepisów w kierunku:

- wyłączenia obciążania dłużnika kosztami przekazania sprawy,
- albo przeniesienia tych kosztów na komornika, który przyjął sprawę bez właściwości?

8. Czy prowadzone są prace nad centralnym, zautomatyzowanym systemem przypisywania spraw egzekucyjnych, który wyeliminowałby przypadki błędnego doboru komornika?

IV. Podsumowanie

Opisane powyżej mechanizmy, choć formalnie zgodne z obowiązującymi przepisami, w praktyce prowadzą do nieproporcjonalnego obciążania obywateli, wydłużania postępowań oraz pogłębiania zadłużenia osób znajdujących się w relatywnie słabszej pozycji procesowej. W ocenie wnoszącej interpelację, wymagają one pilnej refleksji ustawodawczej oraz działań zmierzających do zwiększenia efektywności, racjonalności i sprawiedliwości procedur sądowych oraz egzekucyjnych.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek
Posłanka na Sejm