Interpelacja w sprawie faktycznego utrwalania przywilejów dla obywateli Ukrainy mimo zapowiedzi wygaszania tzw. specustawy

W związku z przedstawionym projektem ustawy dotyczącym wygaszenia rozwiązań wynikających ze specustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, a jednocześnie przeniesieniem istotnej części tych regulacji do innych ustaw systemowych, powstają wątpliwości co do rzeczywistego charakteru proponowanych zmian oraz ich zgodności z dotychczasową narracją rządu o „normalizacji” sytuacji prawnej po 3 latach od wybuchu wojny w Ukrainie.

Analiza projektu prowadzi do wniosku, że zamiast faktycznego wygaszenia nadzwyczajnych rozwiązań dochodzi do ich utrwalenia w systemie prawnym Rzeczypospolitej Polskiej – w wielu obszarach aż do dnia 4 marca 2027 r. Dotyczy to m.in. przedłużenia ważności wiz i innych dokumentów pobytowych, zawieszenia biegów terminów w sprawach pobytowych, utrzymania szczególnych zasad uzyskiwania kolejnych tytułów pobytowych oraz szerokiego dostępu do rynku pracy i świadczeń socjalnych. W praktyce oznacza to dalsze funkcjonowanie odrębnego, preferencyjnego reżimu prawnego dla jednej grupy cudzoziemców, mimo deklarowanego odejścia od rozwiązań nadzwyczajnych.

Szczególne kontrowersje budzą propozycje w obszarze oświaty. Projekt przewiduje dalsze przedłużanie wyjątkowych regulacji dedykowanych wyłącznie uczniom będącym obywatelami Ukrainy, w tym finansowanie dodatkowych zadań edukacyjnych, bezpłatny transport, pomoc materialną, oddziały przygotowawcze oraz dodatkowe lekcje języka polskiego. Jednocześnie rząd nie proponuje analogicznych, systemowych rozwiązań dla polskich uczniów zmagających się z barierami językowymi, edukacyjnymi lub społecznymi, co rodzi pytania o zasadę równego traktowania.

Największe zastrzeżenia dotyczą jednak obniżania standardów formalnych w polskiej szkole. Projekt znosi obowiązek potwierdzania znajomości języka polskiego odpowiednimi dokumentami w przypadku zatrudniania pomocy nauczyciela oraz asystenta międzykulturowego nieposiadających obywatelstwa polskiego. Oznacza to rezygnację z obiektywnego kryterium weryfikacji kompetencji językowych osób pracujących z dziećmi i młodzieżą, co stoi w sprzeczności z dbałością o jakość usług publicznych i wysoki poziom kształcenia.

Kolejnym problematycznym rozwiązaniem jest selektywne uprzywilejowanie nauczycieli pobierających nauczycielskie świadczenia kompensacyjne. Projekt zakłada zniesienie ograniczeń w podejmowaniu przez nich pracy wyłącznie w tych szkołach, do których uczęszcza co najmniej jeden uczeń będący obywatelem Ukrainy. W praktyce prowadzi to do zróżnicowania sytuacji prawnej nauczycieli w zależności od struktury narodowościowej uczniów, co może być postrzegane jako naruszenie konstytucyjnej zasady równości.

Wątpliwości budzi również brak transparentnej informacji o długofalowych kosztach finansowych proponowanych rozwiązań. Projekt rozszerza dostęp beneficjentów ochrony czasowej do świadczeń socjalnych, pomocy żywnościowej współfinansowanej z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, opieki zdrowotnej oraz zbiorowego zakwaterowania, nie przedstawiając jednocześnie pełnych i czytelnych prognoz obciążeń dla budżetu państwa i jednostek samorządu terytorialnego.

Na koniec należy zwrócić uwagę na kwestie bezpieczeństwa i zarządzania danymi. Projekt przewiduje rozszerzony dostęp do rejestrów prowadzonych przez Straż Graniczną, możliwość przekazywania danych między instytucjami, korzystanie przez beneficjentów ochrony czasowej z aplikacji mObywatel oraz diia.pl, a także dostęp Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego do krajowych zbiorów danych dotyczących cudzoziemców. Skala tych zmian uzasadnia pytanie o mechanizmy kontroli, ochronę danych osobowych oraz ocenę ryzyk systemowych.

Projekt ustawy sprawia wrażenie nie tyle wygaszenia specustawy, ile jej trwałej inkorporacji do polskiego porządku prawnego bez szerokiej debaty publicznej i bez jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o granice, koszty i konsekwencje dalszego uprzywilejowania jednej grupy cudzoziemców.

W świetle powyższego proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:

1. Jakie przesłanki faktyczne i prawne legły u podstaw decyzji o przedłużeniu do dnia 4 marca 2027 r. ważności wiz, kart pobytu oraz innych dokumentów pobytowych obywateli Ukrainy korzystających z ochrony czasowej, mimo zapowiedzi stopniowego wygaszania rozwiązań nadzwyczajnych?
2. Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji przeprowadziło analizę skutków utrzymania do 2027 r. zawieszenia biegów terminów w postępowaniach dotyczących pobytu cudzoziemców, w szczególności w zakresie obciążenia organów administracji oraz ryzyka przewlekłości postępowań?
3. Na jakiej podstawie MSWiA uznało za zasadne utrzymanie możliwości uzyskiwania kolejnych tytułów pobytowych przez osoby objęte ochroną czasową zamiast wprowadzenia jednoznacznego mechanizmu zakończenia tego statusu i przejścia na ogólne zasady pobytowe?
4. Jakie są szacunkowe koszty finansowe dla budżetu państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego wynikające z przedłużenia do 2027 r. dostępu beneficjentów ochrony czasowej do świadczeń socjalnych oraz pomocy żywnościowej, których koordynacja pozostaje w gestii administracji rządowej?
5. Jakie mechanizmy kontroli, weryfikacji i zabezpieczenia danych osobowych zostały przewidziane w związku z rozszerzeniem zakresu przetwarzania danych przez komendanta głównego Straży Granicznej, w tym przekazywania danych z rejestrów oraz ich udostępniania innym instytucjom publicznym?
6. Czy ministerstwo analizowało społeczne i administracyjne skutki utrwalania preferencyjnego statusu pobytowego obywateli Ukrainy, w tym ryzyko narastania poczucia nierównego traktowania wśród obywateli Rzeczypospolitej Polskiej?
7. Czy MSWiA dokonało oceny, w jakim stopniu utrzymywanie szczególnych, uproszczonych zasad legalizacji pobytu dla obywateli Ukrainy wpływa na spójność i wiarygodność polskiego systemu migracyjnego wobec obywateli innych państw trzecich, którzy podlegają znacznie bardziej restrykcyjnym procedurom?
8. Czy MSWiA analizowało wpływ utrzymywania szczególnych regulacji dedykowanych obywatelom Ukrainy na poziom akceptacji społecznej dla polityki migracyjnej państwa, w tym ryzyko narastania napięć społecznych wynikających z postrzeganego uprzywilejowania jednej grupy cudzoziemców?
9. Czy ministerstwo posiada dane porównawcze dotyczące czasu trwania oraz stopnia skomplikowania procedur pobytowych dla obywateli Ukrainy objętych ochroną czasową oraz dla obywateli innych państw trzecich i czy różnice te były przedmiotem oceny pod kątem zasady równego traktowania?
10. Czy ministerstwo rozważało skutki administracyjne i organizacyjne dla organów państwowych oraz samorządowych wynikające z równoległego funkcjonowania „standardowego” systemu pobytowego oraz odrębnego, preferencyjnego systemu dla obywateli Ukrainy?
11. Czy MSWiA przeanalizowało, w jakim stopniu projektowane przepisy prowadzą do faktycznej zmiany ochrony czasowej w stały mechanizm osiedleńczy, mimo że nie był to deklarowany ani konsultowany społecznie cel polityki migracyjnej państwa?
12. Czy ministerstwo dostrzega zagrożenie dla bezpieczeństwa wewnętrznego i spójności społecznej wynikające z utrzymywania dużej liczby cudzoziemców w oparciu o uproszczone procedury pobytowe, bez jednoznacznej strategii ich zakończenia i bez polityki powrotowej?