Interpelacja w sprawie mechanizmów zabezpieczających matki wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych oraz prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego trafił opis sprawy obrazujący luki w systemie zabezpieczenia społecznego kobiet w ciąży, które wykonują pracę poza klasycznym stosunkiem pracy, tj. na podstawie umów cywilnoprawnych lub w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej.

Opisana historia dotyczy kobiety wykonującej zawód specjalistyczny, która prowadziła działalność gospodarczą nie z własnej preferencji, lecz z uwagi na realia rynku pracy. W trakcie ciąży, z przyczyn zdrowotnych, korzystała ze zwolnienia lekarskiego i pobierała zasiłek chorobowy. W związku z faktycznym zaprzestaniem wykonywania pracy działalność została następnie zawieszona. Poród nastąpił kilka dni po tej czynności. Dopiero po fakcie okazało się, że obowiązujące przepisy uzależniają prawo do zasiłku macierzyńskiego od istnienia tytułu ubezpieczenia w dniu porodu, co w praktyce pozbawiło kobietę świadczenia mimo wcześniejszego regularnego opłacania składek i korzystania z ochrony ubezpieczeniowej w okresie ciąży.

Postępowanie prowadzone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych charakteryzowało się długim czasem oczekiwania na decyzje, formalizmem oraz odmowami opartymi na drobnych uchybieniach proceduralnych i terminowych. W efekcie młoda matka, znajdująca się w szczególnie wrażliwej sytuacji życiowej, została pozbawiona podstawowego zabezpieczenia dochodowego oraz zmuszona do rozważenia drogi sądowej lub ubiegania się o minimalne świadczenie socjalne. Tego rodzaju praktyki nie tylko pogłębiają poczucie niepewności i krzywdy, ale również podważają zaufanie obywateli do instytucji państwa i przekonanie o sensie opłacania składek na ubezpieczenia społeczne.

Opisany przypadek pokazuje wyraźnie, że – w przeciwieństwie do kobiet zatrudnionych na podstawie umowy o pracę – kobiety pracujące na podstawie umowy zlecenia lub prowadzące działalność gospodarczą nie są objęte konkretnymi, automatycznymi mechanizmami ochronnymi w okresie ciąży i macierzyństwa. System oparty na sztywnych kryteriach formalnych nie uwzględnia rzeczywistej ciągłości ubezpieczenia ani faktu regularnego finansowania systemu przez ubezpieczone. W konsekwencji prowadzi to do sytuacji, w których ochrona macierzyństwa ma charakter iluzoryczny.

W związku z powyższym, działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 907), proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy ministerstwo analizuje możliwość zmiany przepisów w taki sposób, aby prawo do zasiłku macierzyńskiego dla osób na umowach cywilnoprawnych i prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą było uzależnione od faktycznie opłacanych składek w określonym okresie poprzedzającym poród, na przykład w ciągu ostatnich 12 miesięcy, a nie wyłącznie od formalnego statusu ubezpieczenia w dniu porodu?
2. Czy rozważane jest wprowadzenie automatycznych mechanizmów ochronnych dla kobiet w ciąży, analogicznych do tych funkcjonujących przy umowie o pracę, które zapobiegałyby utracie prawa do świadczeń z powodu nieświadomych błędów formalnych?
3. Jakie działania podejmuje lub planuje podjąć ministerstwo w celu ograniczenia nadmiernego formalizmu w postępowaniach ZUS dotyczących zasiłków macierzyńskich i chorobowych, tak aby instytucja ta realizowała przede wszystkim funkcję ochronną, a nie wyłącznie kontrolną?
4. Czy ministerstwo dostrzega potrzebę wzmocnienia obowiązku informacyjnego ZUS wobec ubezpieczonych kobiet w ciąży, tak aby miały one możliwość podjęcia świadomych decyzji dotyczących swojej sytuacji ubezpieczeniowej?

Z wyrazami szacunku

Paulina Matysiak
Posłanka na Sejm RP