Interpelacja w sprawie niespełnienia obietnic wyborczych z 2023 r. dotyczących rolnictwa, zaniechań w zakresie spółdzielczości rolnej oraz dramatycznej sytuacji w sektorze mleczarskim na przykładzie spółdzielni w Olecku

Szanowny Panie Ministrze,

w kampanii wyborczej 2023 r. obecna koalicja rządząca, w tym środowisko Polskiego Stronnictwa Ludowego, składała rolnikom konkretne i publiczne obietnice, w szczególności:

• wprowadzenia systemu kontraktacji żywności po określonej, stabilnej cenie,
• utworzenia efektywnego Funduszu Wzajemnej Pomocy w Stabilizacji Dochodów Rolniczych,
• realnego zabezpieczenia producentów rolnych przed niewypłacalnością podmiotów skupowych i przetwórczych,
• wzmocnienia spółdzielczości jako filaru bezpieczeństwa dochodowego rolników.

Były to zapowiedzi zapisane w programach wyborczych głównie PSL-u, komunikowane na spotkaniach z rolnikami i prezentowane jako fundament nowej polityki rolnej po wyborach.

Dziś – po niemal dwóch latach rządzenia – rolnicy mają pełne prawo zapytać, co z tych obietnic zostało realnie zrealizowane.

Zapowiadany system kontraktacji żywności po z góry określonej cenie, w którym część ryzyka rynkowego miały przejmować instytucje publiczne i agencje rolne, nie powstał.

Nie funkcjonuje:

• żaden powszechny mechanizm kontraktacji gwarantowanej,
• żaden system państwowych gwarancji cen minimalnych,
• żaden realny instrument ochrony producenta przed załamaniem rynku.

Szczególnie bulwersujące jest całkowite zaniechanie wdrożenia Funduszu Wzajemnej Pomocy w Stabilizacji Dochodów Rolniczych, który – zgodnie z zapowiedziami – miał:

• stabilizować dochody rolników przy ich spadku o 30% w stosunku do średniej z trzech lat,
• rekompensować straty do 70% ich wysokości,
• chronić producentów w sytuacji braku zapłaty za produkty rolne wskutek niewypłacalności kontrahenta.

Ten element programu wprost odpowiadał na sytuacje takie jak kryzys OSM Olecko – i właśnie dlatego brak jego wdrożenia należy uznać za rażące zaniedbanie koalicji rządzącej.

Rolnicy mieli finansować fundusz składką 0,1% wartości sprzedaży i byli gotowi ponosić solidarnie koszty funkcjonowania systemu.

Państwo nie wykonało swojej części zobowiązania.

Spółdzielczość rolna stanowi kręgosłup rolnictwa w Europie Zachodniej, a nie margines systemu.

• W Danii spółdzielnie – na czele z Arla Foods – przetwarzają ponad 90% krajowej produkcji mleka, zapewniając rolnikom stabilny odbiór, przejrzystość finansową i realny wpływ właścicielski,
• w Niemczech około 70% mleka skupują i przetwarzają spółdzielnie, a rolnicy działają w ramach silnych struktur negocjacyjnych, wspieranych przez państwo,
• we Francji około 75% rolników należy do co najmniej jednej spółdzielni, która jest traktowana jako narzędzie stabilizacji dochodów i element bezpieczeństwa państwa.

Na tym tle szczególnie uderzające jest to, że Polska posiada strukturę rynkową porównywalną z Zachodem, ponieważ:

• spółdzielnie odpowiadają za ok. 72% skupu mleka,
• stanowią ok. 62% zakładów przetwórczych w sektorze,
• największe spółdzielnie przetwarzają kilkanaście procent całej krajowej produkcji mleka.

Problemem Polski nie jest więc brak spółdzielczości, lecz brak systemowych zabezpieczeń państwa wokół niej.

W Polsce:

• spółdzielczość została pozostawiona sama sobie,
• nie istnieją skuteczne mechanizmy nadzoru finansowego i wczesnego ostrzegania,
• brak zabezpieczeń płatniczych dla rolników–członków spółdzielni,
• rolnicy dowiadują się o kryzysie dopiero wtedy, gdy nie otrzymują zapłaty za mleko.

Przypadek OSM Olecko nie jest wyjątkiem – jest symptomem systemowej choroby, na którą rząd nie zaproponował żadnego leczenia mimo dwóch lat sprawowania władzy.

Rolnicy nie potrzebują dziś:

• kolejnych konferencji prasowych,
• obietnic „w trakcie prac”,
• deklaracji bez terminów i bez finansowania.

Potrzebują realnych instrumentów ochrony dochodów, spółdzielczości wspartej nadzorem państwa, funduszy działających w praktyce, a nie tylko w programach wyborczych.

Brak realizacji obietnic z 2023 r. nie jest już kwestią sporu politycznego, lecz kwestią odpowiedzialności państwa za bezpieczeństwo żywnościowe i byt tysięcy rodzin rolniczych.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z pytaniami:

1. Dlaczego przez niemal dwa lata rządów nie wdrożono zapowiadanych w 2023 r. mechanizmów kontraktacji po gwarantowanej cenie oraz Funduszu Wzajemnej Pomocy w Stabilizacji Dochodów Rolniczych?
2. Jak konkretnie minister zamierza dziś pomóc rolnikom poszkodowanym w kryzysach takich jak OSM Olecko, gdyż przez dwa lata nie stworzono żadnych systemowych zabezpieczeń przed niewypłacalnością przetwórców?
3. Jakie konkretne zmiany legislacyjne minister planuje wprowadzić, aby spółdzielnie rolne były realnie nadzorowane, a ich członkowie – rolnicy – chronieni przed skutkami błędów zarządczych i ryzyka kontrahentów?
4. Dlaczego polscy rolnicy nie mają dziś takich narzędzi ochrony dochodów, jakie od lat funkcjonują w spółdzielczości rolnej Danii, Niemiec i Francji?
5. Jakie konkretne działania zostały podjęte w celu stabilizacji rynku mleka i ochrony dochodów producentów?
6. Jakie nowe rynki zbytu zostały pozyskane dla polskich produktów mleczarskich w ciągu ostatnich dwóch lat i na jaki realny wolumen eksportu?
7. Czy minister dysponuje analizą, ile gospodarstw mlecznych może zniknąć z rynku w ciągu najbliższych 2–3 lat przy obecnym poziomie cen skupu?

Z poważaniem

Jarosław Sachajko