Interpelacja w sprawie zabezpieczenia finansowego dla środowiskowych domów samopomocy w roku 2024 i latach następnych

Szanowna Pani Minister,

pragniemy poruszyć kwestię działań na rzecz poprawy finansowania ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi.

Takowy ośrodek - Powiatowy Środowiskowy Dom Samopomocy - znajduje się m.in. w Głogowie. Sprawa, którą przedstawimy tyczy się jednak większości tego typu placówek w Polsce, co zostało poruszone m.in. podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Środowiskowych Domów Samopomocy w Krakowie (25-26.09.2023 r.) oraz w toku bieżących konsultacji prowadzonych z ośrodkami wsparcia przez koordynatorów na terenie poszczególnych województw.

Powiatowy Środowiskowy Dom Samopomocy w Głogowie stanowi powiatową jednostkę organizacyjną. Realizuje zadania z zakresu administracji rządowej, określone w ustawie o pomocy społecznej z dnia 12.03.2004 r., ustawie o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 19.08.1994 r. z późn. zm. oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9.12.2010 r. w sprawie środowiskowych domów samopomocy (z późn. zm.).

Jest to placówka dziennego pobytu zapewniająca wsparcie życiowe i społeczne dla 60 osób przewlekle psychicznie chorych i/lub z niepełnosprawnością intelektualną. Głównym celem działania "Domu" jest stałe poprawianie funkcjonowania osób, przy jednoczesnym umożliwieniu im pozostawania w naturalnym środowisku społecznym. Realizacja przyjętych założeń programowych odbywa się poprzez prowadzenie różnorodnych form aktywizacji kondycji psychofizycznych. Dom świadczy usługi w ramach indywidualnych i zespołowych treningów samoobsługi i treningów umiejętności społecznych, polegających na nauce, rozwijaniu lub podtrzymaniu umiejętności w zakresie czynności dnia codziennego i funkcjonowania w życiu społecznym. Działalność ta jest alternatywą dla pobytu w domu pomocy społecznej, a także możliwością zdobycia przez osoby z zaburzeniami psychicznymi nowych umiejętności i kompetencji, które pozwalają na poszerzenie zakresu samodzielności, a nawet podjęcie zatrudnienia.

Dom funkcjonuje jako zadanie zlecone - finansowane z dotacji wojewody (w tym przypadku dolnośląskiego). Pomimo złożoności realizowanych zadań obecny poziom finansowania - w wysokości 2.250,40 zł na 1 uczestnika - jest nieadekwatny do zmian, które zaszły w gospodarce w ostatnich latach, a także do uzasadnionych potrzeb i niestety, nie gwarantuje stabilizacji finansowej.

Głogowski dom jest duży, przeznaczony dla 60 podopiecznych, na dzień 31.01.2024 r. wydanych było 61 decyzji kierujących, a w roku 2023 r. dom swoją pomocą objął aż 69 osób. Dom funkcjonuje codziennie w godzinach od 7:00 do 17:00, i codziennie też zapewnia swoim uczestnikom gorący posiłek (koszt w 2023 r. - 40.601,00 zł). Dodatkowo, w związku z posiadanym środkiem transportu, umożliwiającym mieszkańcom gmin wiejskich dostęp do usług świadczonych w PŚDS w Głogowie, codziennie na terapię dowożonych jest 18 osób z niepełnosprawnością. Wykorzystywany bus przejeżdża codziennie ok. 230-250 km, a koszty paliwa w ubiegłym roku wyniosły prawie 32.800,00 zł.

Zwiększone koszty utrzymania (energia cieplna w 2023 r. - 125.814,00 zł, energia elektryczna - 15.250 zł) powodują już w chwili obecnej znaczne trudności w planowaniu i wykonywaniu budżetu, a w konsekwencji uszczuplenie puli środków przeznaczonych na proces terapeutyczny uczestników, co z czasem może wpłynąć na obniżenie standardu świadczonych usług. W takiej sytuacji coraz trudniej jest realizować poszczególne zadania, a ze względu na wzrost cen towarów i usług realizacja działalności jest możliwa jedynie poprzez ograniczenie innych form aktywizacji uczestników.

Na trudną sytuację finansową jednostek ma również wpływ znaczny wzrost stawki minimalnego wynagrodzenia za pracę, który w Głogowie, i nie tylko, spowodował konieczność - w celu wyeliminowania całkowitego spłaszczenia wynagrodzeń pracowników - wzrostu kosztów wynagrodzeń o wskaźnik 10%. Sytuacja ta powoduje, iż przy niezmienionej dotąd kwocie dotacji z budżetu państwa, udział planowanych wydatków na wynagrodzenia wraz z pochodnymi znacząco zwiększył się się w stosunku do całości planowanych wydatków - w tym kosztem innych pozycji planu finansowego, a przede wszystkim na opłacenie kosztów mediów, w tym zakup energii cieplnej i elektrycznej, na które kwota ujęta w planie wydatków jednostki na 2024 r. zabezpieczy jedynie koszty na pierwszą połowę roku działalności jednostki.

W związku z podniesieniem stawki minimalnej wynagrodzenia dochodzi do spłaszczenia wynagrodzeń specjalistów. Tymczasem realizacja zadań w środowiskowych domach wymaga kadry z odpowiednimi kwalifikacjami i predyspozycjami osobowościowymi, niezbędnymi w pracy z osobami z niepełnosprawnością. Nie znajduje to jednak odzwierciedlenia w wysokości wynagrodzenia, czy rekompensacie za specyficzne, trudne warunki pracy (skrócony czas pracy, dodatkowy urlop, dodatki specjalne, itp.), co ma miejsce w innych instytucjach działających na rzecz osób z zaburzeniami psychicznymi. Jednocześnie zauważalny jest spadek zainteresowania zatrudnieniem w ośrodkach wsparcia - co wiąże się z brakiem stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa dla uczestników terapii, a co za tym idzie - mniejszą skutecznością procesów terapeutycznych.

Przykład głogowskiego PŚDS pokazuje też duże wyzwanie, z którym jednostka musi się zmierzyć w 2024 r., a są to wypłaty odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych. Są to zobowiązania wymagalne, na które bardzo trudno wygospodarować środki w budżecie, bez ograniczenia środków na realizację procesu terapeutycznego i wynagrodzenia pracowników, co jest krzywdzące zarówno dla uczestników jak i zespołu wspierająco-aktywizującego.

Konsekwencją znacznie zwiększonych kosztów utrzymania działalności jest uszczuplenie puli środków przeznaczonych na proces terapeutyczny uczestników, co z czasem może wpłynąć na obniżenie standardu świadczonych usług i działać niekorzystnie na osoby z niepełnosprawnością.

Powyższa sytuacja jest odzwierciedleniem aktualnych problemów ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi.

Zwracamy się z prośbą o podjęcie działań mających na celu poprawę funkcjonowania środowiskowych domów samopomocy, które w znaczącym stopniu przyczyniają się do zmniejszania kosztów państwa, związanych z koniecznością częstej hospitalizacji osób z zaburzeniami psychicznymi, czy też z koniecznością umieszczania tych osób w specjalistycznych domach pomocy społecznej. Prosimy również o odpowiedzi na poniższe pytania:

1. Jakie działania planuje ministerstwo na rzecz zwiększenia finansowania środowiskowych domów samopomocy, w obliczu rosnących kosztów utrzymania i konieczności zapewnienia wysokiej jakości usług dla osób z zaburzeniami psychicznymi?
2. Czy w ramach zaplanowanych prac ministerstwa rozważane są zmiany w przepisach dotyczących finansowania zadań zleconych, tak aby lepiej odzwierciedlały one aktualne potrzeby i koszty funkcjonowania środowiskowych domów samopomocy?
3. Jak ministerstwo zamierza wspierać środowiskowe domy samopomocy w pokrywaniu rosnących kosztów związanych z wynagrodzeniami pracowników, szczególnie w kontekście podwyżek minimalnego wynagrodzenia i konieczności zatrudniania wykwalifikowanej kadry?
4. Czy planowane są dodatkowe formy wsparcia dla środowiskowych domów samopomocy, które zmagały się z wyjątkowymi wyzwaniami finansowymi, takimi jak koszty odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych, czy wysokimi kosztami za energię cieplną czy elektryczną, które znacząco obciążyły budżet jednostek?
5. W jaki sposób ministerstwo zamierza rozwiązać problem spadającego zainteresowania zatrudnieniem w sektorze wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, co może negatywnie wpływać na jakość i skuteczność oferowanych terapii?
6. Jakie kroki podejmowane są na szczeblu rządowym w celu zapewnienia stabilności finansowej środowiskowych domów samopomocy, tak aby mogły one kontynuować swoją działalność bez ograniczania zakresu usług oferowanych uczestnikom?
7. Czy istnieją plany dotyczące przeglądu i aktualizacji wskaźników finansowania na uczestnika w środowiskowych domach samopomocy, w celu lepszego dostosowania ich do realnych kosztów funkcjonowania tych jednostek?
8. W jaki sposób Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej planuje współpracować z lokalnymi władzami i innymi zainteresowanymi stronami, aby zwiększyć efektywność wsparcia oferowanego przez środowiskowe domy samopomocy?
9. Czy przewidziane są jakieś konkretne programy lub inicjatywy mające na celu poprawę jakości życia osób z zaburzeniami psychicznymi poprzez lepsze finansowanie i wsparcie środowiskowych domów samopomocy?

Z poważaniem