Interpelacja w sprawie braku działań rządu w zakresie uregulowania statusu dezerterów z Sił Zbrojnych Ukrainy przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

W odpowiedzi na moją wcześniejszą interpelację nr 11971 w sprawie współpracy z władzami Ukrainy w zakresie poszukiwania i wydalania osób uchylających się od obowiązkowej służby wojskowej, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – działając w porozumieniu z ministrem obrony narodowej – przedstawiło stanowisko, które w praktyce oznacza całkowity brak realnych narzędzi państwa polskiego w odniesieniu do potencjalnych dezerterów z Sił Zbrojnych Ukrainy przebywających na terenie Rzeczypospolitej.

W odpowiedzi tej wskazano, że:

1. Zgodnie z art. 9 ustawy z dnia 23 września 1999 r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przestępstwo dezercji obywatela Ukrainy, będące czynem godzącym wyłącznie w interesy Sił Zbrojnych Ukrainy, jest wyłączone spod jurysdykcji polskiej i należy do wyłącznej jurysdykcji państwa ukraińskiego.

2. Na podstawie umowy z dnia 24 maja 1993 r. między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, strona polska nie może przekazywać stronie ukraińskiej (Siłom Zbrojnym Ukrainy) informacji uzyskanych w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych dotyczących ustalenia miejsca pobytu zaginionego ukraińskiego żołnierza.

3. W przypadku zgłoszenia zaginięcia żołnierza Sił Zbrojnych Ukrainy, przebywającego na terytorium Polski, strona polska może jedynie prowadzić czynności poszukiwawcze, ale – z uwagi na podstawę zgłoszenia – nie są spełnione przesłanki prawne umożliwiające zatrzymanie i doprowadzenie takiej osoby do właściwego organu Sił Zbrojnych Ukrainy.

Oznacza to, że według oficjalnego stanowiska rządu:

• dezercja z ukraińskiej armii, nawet jeśli dotyczy osoby przebywającej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest dla polskiego państwa wyłącznie problemem „zewnętrznym”,
• polskie służby nie mają podstaw prawnych, by zatrzymać taką osobę i przekazać ją stronie ukraińskiej,
• Polska nie może przekazywać stronie ukraińskiej informacji zdobytych w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych, nawet jeśli dotyczą osoby poszukiwanej jako żołnierz zaginiony.

Od 13 grudnia 2023 r., tj. od momentu przejęcia władzy przez rząd Donalda Tuska, minął już znaczny czas, w którym można było:

• przeanalizować istniejące umowy dwustronne i przepisy ustawowe,
• podjąć dialog z władzami Ukrainy w celu wypracowania nowych rozwiązań prawnych,
• przygotować zmiany ustawowe lub projekty aneksów do umów,
• zaproponować mechanizmy, które – z pełnym poszanowaniem prawa międzynarodowego i praw człowieka – pozwalałyby uregulować status osób uchylających się od obowiązku służby wojskowej, a jednocześnie zapewniałyby bezpieczeństwo wewnętrzne Polski.

Tymczasem przedstawiona odpowiedź ogranicza się wyłącznie do opisu aktualnego stanu prawnego i wskazania ograniczeń, bez jakiejkolwiek informacji o tym, czy rząd podejmuje lub planuje podjąć działania w celu zmiany tej sytuacji.

Wobec powyższego, działając w trosce o bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej, a także o elementarną sprawiedliwość wobec tych obywateli Ukrainy, którzy realnie walczą na froncie, uprzejmie proszę Pana Premiera o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy rząd Rzeczypospolitej Polskiej prowadzi lub planuje podjąć jakiekolwiek prace analityczne lub legislacyjne mające na celu uregulowanie statusu dezerterów z Sił Zbrojnych Ukrainy przebywających na terytorium RP, z poszanowaniem zobowiązań międzynarodowych i praw człowieka? W końcu jeśli chcemy pomagać Ukrainie to pomóżmy temu państwu wyłapać dezerterów.

2. Czy od dnia 13 grudnia 2023 r. rząd Donalda Tuska prowadził formalny dialog ze stroną ukraińską w sprawie zmiany lub doprecyzowania:
   a) postanowień umowy z dnia 24 maja 1993 r. dotyczącej pomocy prawnej i stosunków prawnych,
   b) zasad współpracy w zakresie poszukiwania i przekazywania osób uchylających się od służby wojskowej?
   Jeżeli tak – jakie konkretne wnioski, ustalenia lub projekty wyniknęły z tych rozmów? Jeżeli nie – z jakich przyczyn takich rozmów nie podjęto?

3. Czy rząd RP analizował możliwość zawarcia szczególnego porozumienia ze stroną ukraińską dotyczącego postępowania wobec osób podejrzewanych o dezercję lub uchylanie się od służby wojskowej, przebywających na terytorium Polski, w tym:
   a) zasad identyfikacji takich osób,
   b) procedur weryfikacji ich statusu,
   c) ewentualnych mechanizmów przekazywania informacji i współpracy służb?

4. Czy rząd prowadzi jakiekolwiek szacunki liczby obywateli Ukrainy przebywających w Polsce, którzy mogą być objęci obowiązkiem mobilizacyjnym, a unikają służby wojskowej na Ukrainie? Jeżeli tak – jakie są wyniki tych analiz? Jeżeli nie – dlaczego takich szacunków nie dokonano?

5. Czy rząd RP rozważa przygotowanie zmian ustawowych (np. w ustawach dotyczących cudzoziemców, współpracy międzynarodowej, pomocy prawnej), które umożliwiłyby bardziej skuteczne reagowanie na przypadki dezerterów z armii państwa sojuszniczego, przy jednoczesnym zachowaniu gwarancji procesowych i ochrony przed nieludzkim traktowaniem?

6. Czy Rada Ministrów zamierza przedstawić Sejmowi informację lub raport:
   a) o dotychczasowej współpracy z Ukrainą w zakresie poszukiwania osób uchylających się od służby wojskowej,
   b) o skali zjawiska potencjalnej dezercji obywateli Ukrainy na terytorium RP,
   c) o planowanych działaniach na lata 2025–2026 w tym obszarze?

7. Czy rząd przewiduje opracowanie przejrzystych procedur dla polskich służb i administracji, które określałyby sposób postępowania w przypadku:
   a) zgłoszenia przez stronę ukraińską zaginięcia żołnierza mogącego przebywać w Polsce,
   b) uzyskania przez polskie służby wiarygodnych informacji o obecności na terytorium RP osoby podejrzewanej o dezercję,
   c) konieczności pogodzenia obowiązku współpracy z państwem sojuszniczym z ochroną praw człowieka i zakazem narażenia kogokolwiek na nieludzkie traktowanie?

8. Z jakich powodów – mimo trwającej od 2022 r. wojny na Ukrainie oraz od 13 grudnia 2023 r. sprawowania przez Premiera władzy – rząd nie przedstawił dotychczas żadnej kompleksowej koncepcji uregulowania statusu dezerterów z Sił Zbrojnych Ukrainy przebywających w Polsce ani propozycji zmian w obowiązujących umowach i przepisach, które ograniczają możliwości działania polskich służb?