Interpelacja w sprawie realizacji wniosków i deklaracji z posiedzenia zespołów parlamentarnych w sprawie spółek wodnych, retencji wody i lokalnych strategii wodnych

Szanowny Panie Premierze,

około roku temu odbyło się piąte posiedzenie Parlamentarnego Zespołu ds. Ochrony i Rozwoju Polskiej Produkcji Rolnej oraz równoległe posiedzenie Parlamentarnego Zespołu ds. Rozwoju Obszarów Wiejskich poświęcone m.in. zasadom funkcjonowania spółek wodnych, retencji wody, melioracji oraz finansowaniu tych zadań.

Podczas obrad przewodniczący zespołów (przedstawiciele Koalicji Obywatelskiej) oraz przedstawiciele ministerstw bardzo trafnie zdiagnozowali największe problemy systemowe, formułując szereg mocnych, „złotych” zdań i zobowiązań.

Przytoczę tylko kilka z nich:

• „Retencja wody wymaga zmian systemowych ze względu na brak podstaw prawnych, które nie tworzą warunków do obligatoryjnego opracowywania i wdrażania planów retencji na obszarach powiatów, czyli tak zwanych lokalnych strategii wodnych. Wiemy, że to są plany, które są tworzone fakultatywnie, a nie obligatoryjnie”.
• „Bez rozwiązań systemowych, bez zmian prawnych, bez zmian w postaci wprowadzenia obligo, a nie fakultatywności, nie będziemy w stanie uporządkować tego w Polsce”.
• „To tak naprawdę, szanowni państwo, jest ostatni gwizdek”.
• „Powinni wszyscy właściciele nieruchomości z mocy prawa [płacić], zaoszczędzilibyśmy na tych listach (…) bo to by było przynależne przy podatku od nieruchomości. (…) Warto wrócić czasami do niektórych wypracowanych sytuacji”.
• „Z tej dyskusji (…) wysuwa się chyba jeden wniosek: bez centralnej regulacji tego tematu i bez narzucenia systemu zbierania opłat raczej się tego nie uda zrobić”.

Jednocześnie przewodnicząca zespołu minister Małgorzata Gromadzka wyraźnie zadeklarowała, że to nie będzie tylko „gadający klub”, ale realna praca nad zmianami:

• „Musimy, tak mówiąc krótko, wziąć się do pracy tutaj z panem posłem, porozmawiać w mniejszym gronie posłów i ministrów (…) żeby dookreślić te zmiany, bo te zmiany dotyczą kilkunastu ustaw, dotyczą po prostu konkretnych rozwiązań i tutaj się do tego zobowiązujemy”.
• „Jeżeli my tego półrocza nie wykorzystamy w tym celu, żeby przekierować te środki finansowe na te konkretne cele, to tak naprawdę, szanowni państwo, to jest ostatni gwizdek”.

Minął rok, czas płynie, susze i podtopienia się nasilają, spółki wodne walczą o przetrwanie, a rolnicy i samorządy – jak wynikało z tamtej debaty – zmagają się z dokładnie tymi samymi problemami:

• rozproszeniem kompetencji (nie wiadomo „pod kogo podlegają spółki wodne”),
• dobrowolnością składek i praktycznym brakiem możliwości ściągania opłat od nie-członków,
• stałą od 2017 r. rezerwą 40 mln zł, kompletnie oderwaną od wzrostu kosztów pracy, paliwa i usług,
• skrajnie skomplikowanymi, „karkołomnymi, długotrwałymi” procedurami pozwoleń wodnoprawnych,
• brakiem obowiązkowych lokalnych strategii wodnych na poziomie powiatów,
• brakiem dedykowanego działania dla spółek wodnych w nowym okresie wsparcia,
• niewykorzystanymi środkami z KPO i programów terytorialnych (np. „Polska Wschodnia”) na retencję i kanalizację,
• narastającym konfliktem między rolnikami, gminami, Lasami Państwowymi, zarządcami dróg i Wodami Polskimi.

Co więcej, sami uczestnicy posiedzenia mówili wprost, że:

• „Na dzień dzisiejszy wygląda tak, że członkami spółek wodnych są przede wszystkim rolnicy w 99%. Natomiast z urządzeń melioracyjnych korzystają wszyscy i tak naprawdę to my rolnicy składamy się na to, żeby system melioracji w Polsce funkcjonował”.
• „W tej chwili spółki wodne działające przy gminach często są likwidowane ze względu na brak finansowania i wpłat od członków, ponieważ nie jest to obligatoryjne, jest to fakultatywne. I nie ma też możliwości skutecznego ściągnięcia tych opłat”.
• „Z tej dyskusji (…) wynika, że bez centralnej regulacji i bez narzucenia systemu zbierania opłat raczej się tego nie uda zrobić”.

Skoro przewodniczący zespołów ustawili poprzeczkę tak wysoko, zapowiadając zmiany „kilkunastu ustaw”, wykorzystanie „ostatniego gwizdka” w rewizji KPO i odejście od fikcyjnej dobrowolności – naturalne jest, że po dwóch latach obecnej koalicji trzeba zadać proste, ale bardzo niewygodne pytanie:

Co realnie zrobiono poza wygłoszeniem tych słusznych, ale – jak na razie – pustych deklaracji?

Podczas wspomnianego posiedzenia padły bardzo mocne słowa:

• o „ostatnim gwizdku”,
• o konieczności „wprowadzenia obligo, a nie fakultatywności”,
• o tym, że „bez centralnej regulacji (…) raczej się tego nie uda zrobić”,
• o zobowiązaniu do zmian „kilkunastu ustaw”.

Trzeba uczciwie odpowiedzieć, czy rząd potraktował te deklaracje poważnie – czy też cała odwaga i determinacja przewodniczących zespołów zakończyła się na stenogramie i kilku „złotych myślach”, które nie przełożyły się na żadne realne, systemowe działanie.

Uprzejmie proszę o wyczerpującą, merytoryczną odpowiedź na wszystkie poniższe pytania, z podaniem konkretnych aktów prawnych, kwot, dat, statystyk i numerów druków sejmowych:

1. Obowiązkowe lokalne strategie wodne i plany retencji

1.1. Jakie konkretne przepisy prawa zostały przyjęte w latach 2024–2025, aby zrealizować postulat, że – cytując przewodniczącą – „retencja wody wymaga zmian systemowych ze względu na brak podstaw prawnych, które nie tworzą warunków do obligatoryjnego opracowywania i wdrażania planów retencji na obszarach powiatów (…) a nieobligatoryjnie”?

1.2. Ile powiatów i gmin posiada obecnie:

• obowiązkowe, ustawowo wymagane lokalne strategie wodne/plany retencji,
• a ile opracowało je nadal wyłącznie fakultatywnie?

1.3. Jeśli wciąż brak jest ustawowego obowiązku sporządzania powiatowych strategii wodnych – proszę wyjaśnić, dlaczego rząd zignorował jednoznaczne stanowisko przewodniczących zespołów, że „bez wprowadzenia obligo, a nie fakultatywności, nie będziemy w stanie uporządkować tego w Polsce”.

2. Obowiązkowe opłaty na meliorację i retencję, powiązane z podatkami lokalnymi

2.1. Czy rząd przygotował i przeprowadził przez parlament rozwiązania prawne, o których mówili przewodniczący i uczestnicy posiedzenia, polegające na wprowadzeniu obligatoryjnych opłat na meliorację i retencję wody, pobieranych razem z podatkiem rolnym i/lub podatkiem od nieruchomości od wszystkich właścicieli gruntów, a nie tylko od rolników – zgodnie z tezą, że:

„Powinni wszyscy właściciele nieruchomości z mocy prawa [płacić], zaoszczędzilibyśmy na tych listach (…) bo to by było przynależne przy podatku od nieruchomości”.

2.2. Jeśli takie rozwiązania wdrożono – proszę o wskazanie:

• podstawy prawnej (ustawa, numer druku sejmowego, data wejścia w życie),
• szacunkowej rocznej kwoty wpływów z nowych opłat w latach 2024–2025,
• procentowego udziału tych wpływów w kosztach utrzymania urządzeń melioracyjnych i realizacji lokalnych strategii wodnych.

2.3. Jeśli takich rozwiązań nie wdrożono – proszę wyjaśnić:

• dlaczego rząd odstąpił od kierunku, który na posiedzeniu uznano za „jedyny rozsądny”,
• czy i kiedy planowane jest wprowadzenie obligatoryjnych opłat melioracyjnych dla wszystkich beneficjentów systemu (w tym dróg, lasów, firm, terenów zabudowanych).

3. Finansowanie spółek wodnych i waloryzacja rezerwy 40 mln zł

3.1. W trakcie posiedzenia przedstawicielka ministerstwa rolnictwa wskazała, że:

„Od 2017 roku ta rezerwa celowa wynosi 40 milionów złot”.

Jednocześnie przedstawiciele spółek wodnych wskazywali, że w tym czasie:

• płaca minimalna wzrosła o ponad 100%,
• paliwo i usługi znacząco podrożały,
• inflacja skumulowana przekracza 40%.

Proszę więc o przedstawienie w układzie rocznym (za lata 2022–2025):

• wysokości rezerwy celowej w budżecie państwa na wsparcie spółek wodnych,
• dodatkowych środków (MRiRW, wojewodowie, NFOŚiGW, inne programy) dedykowanych spółkom wodnym i melioracji,
• realnej (po uwzględnieniu inflacji) wartości tej rezerwy na tle 2017 r.

3.2. Czy rezerwa 40 mln zł została kiedykolwiek waloryzowana w górę, aby odzwierciedlić obecne koszty pracy, paliwa, usług i materiałów, o których mówili przedstawiciele spółek?

3.3. Jeśli nie – jak rząd zamierza pogodzić sztywne 40 mln zł z faktem, że – cytując dane z posiedzenia – koszty działalności spółek wzrosły o kilkadziesiąt procent, a stan urządzeń melioracyjnych określano jako w większości wymagający co najmniej gruntownej odbudowy?

4. Zmiany prawa wodnego i uproszczenie procedur

4.1. Na posiedzeniu przewodnicząca wskazywała, że:

„Zmiany wymagają również przepisy prawa dotyczące możliwości uproszczenia zasad i procedur dotyczących uzyskiwania zezwoleń wodnoprawnych, ponieważ tutaj nie tylko rolnicy, ale też podmioty narzekają, że są to działania karkołomne, długotrwałe procedury, które często blokują możliwości skutecznego pozyskania środków finansowych”.

Jakie konkretne zmiany legislacyjne w latach 2024–2025:

• skróciły i uprościły procedury uzyskiwania pozwoleń wodnoprawnych,
• uprościły budowę zbiorników retencyjnych, studni głębinowych, renaturyzację cieków, modernizację rowów i urządzeń melioracyjnych,
• zmniejszyły koszty biurokratyczne dla rolników, spółek wodnych, gmin i przedsiębiorców?

4.2. Proszę podać średni czas oczekiwania na pozwolenie wodnoprawne (dla typowych inwestycji retencyjnych) w 2022 r. i w 2025 r., z podziałem na województwa. Czy w praktyce doszło do realnego skrócenia tych procedur?

5. Wykorzystanie Krajowego Planu Odbudowy i programów terytorialnych

5.1. Podczas posiedzenia przewodnicząca wskazywała, że:

• istnieją „mnóstwo programów z Krajowego Planu Odbudowy, z polityki spójności i wspólnej polityki rolnej w zakresie retencji wody”,
• jednocześnie „mam wrażenie, że my nie potrafimy skutecznie tego narzędzia wykorzystać i te środki wydać”,
• zasygnalizowała możliwość rewizji KPO na korzyść retencji i kanalizacji na obszarach wiejskich, mówiąc, że „to jest ostatni gwizdek”.

Proszę więc o przedstawienie:

• ile środków z KPO, Polityki Spójności oraz programu „Polska Wschodnia” zostało rzeczywiście zakontraktowanych i wydatkowanych (stan na koniec III kwartału 2025 r.) na:
  • retencję wody na obszarach wiejskich,
  • wsparcie spółek wodnych,
  • kanalizację i oczyszczalnie ścieków w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich,
• jaki jest udział gmin wiejskich, miejsko-wiejskich i średnich miast w tych środkach.

5.2. Czy – zgodnie z zapowiedziami z posiedzenia – rząd wystąpił do Komisji Europejskiej z formalną propozycją rewizji KPO, ukierunkowaną na zwiększenie środków na retencję, meliorację i kanalizację na wsi? Jeśli tak – z jakim skutkiem? Jeśli nie – dlaczego?

6. Jasny podział kompetencji i nadzoru nad spółkami wodnymi

6.1. W stenogramie z posiedzenia przedstawiciel spółek słusznie zauważył:

„Na dzień dzisiejszy (…) nie wiadomo, czy my podlegamy pod Ministerstwo Rolnictwa, czy pod Ministerstwo Infrastruktury; tak naprawdę do kogo mamy się zwracać jeżeli chodzi o ustawodawstwo?”

Również w trakcie obrad przedstawiciele ministerstw nawzajem odsyłali się co do kompetencji.

Czy w latach 2024–2025 rząd:

• doprecyzował w ustawach, który resort faktycznie odpowiada za politykę wobec spółek wodnych (nie tylko formalnie za „dział gospodarka wodna”),
• uporządkował relacje: ministerstwa – Wody Polskie – starostowie – gminy – Lasy Państwowe – zarządcy dróg,
• wprowadził czytelny model „jednego resortu odpowiedzialnego”, do którego spółki mogą się zwracać w kwestiach legislacyjnych i strategicznych?

6.2. Jeżeli nie – proszę wyjaśnić, dlaczego po tylu latach funkcjonowania spółek wodnych oraz po jasnych sygnałach z posiedzenia zespołów nadal panuje chaos kompetencyjny.

7. Realizacja deklaracji przewodniczących zespołów o zmianie „kilkunastu ustaw”

7.1. Przewodnicząca zespołu mówiła wprost:

„Te zmiany dotyczą kilkunastu ustaw, dotyczą po prostu konkretnych rozwiązań i tutaj się do tego zobowiązujemy”.

Proszę więc o podanie:

• listy projektów ustaw (rządowych lub poselskich) przygotowanych w wyniku prac tych zespołów,
• numerów druków sejmowych,
• stanu prac legislacyjnych nad nimi (przyjęte / w komisji / wycofane / odrzucone),
• wskazania, które z nich realnie zmieniają sytuację spółek wodnych, retencji i lokalnych strategii wodnych, a nie są wyłącznie kosmetyką prawną.

7.2. Jeśli mimo szumnych zapowiedzi nie przygotowano żadnego pakietu zmian dotyczących „kilkunastu ustaw” – proszę o jasne przyznanie tego w odpowiedzi i wyjaśnienie, dlaczego deklaracje przewodniczących zespołów pozostały wyłącznie w stenogramie.

8. Rozwiązanie problemów praktycznych zgłaszanych przez spółki wodne

Podczas posiedzenia spółki wodne zgłaszały bardzo konkretne, przyziemne, ale kluczowe problemy:

• brak wpisania spółek wodnych do katalogu działalności (problemy z bankami, kredytami, odpowiedzialnością osobistą),
• niemożność ściągania składek od nie-członków, mimo że korzystają z urządzeń,
• skrajnie trudna procedura egzekucji przez starostę (brak realnej woli wydawania i utrzymania decyzji),
• konflikty z zarządcami dróg i Lasami Państwowymi co do finansowania i utrzymania rowów,
• problem „podwójnej funkcji” rowów przydrożnych – technicznych i melioracyjnych,
• absurdalne koszty wejścia w system (sprzęt, oprogramowanie, geodezja), przy zerowych środkach na start,
• problemy z wycinką krzaków i drzew w rowach (wielość procedur i pozwoleń).

8.1. Które z powyższych problemów zostały rozwiązane poprzez zmiany ustawowe lub rozporządzenia w latach 2024–2025? Proszę wskazać konkretne przepisy i opisać, jak poprawiły one sytuację spółek.

8.2. Jakie rozwiązania rząd planuje wprowadzić (z konkretnymi datami i trybem), aby:

• umożliwić spółkom wodnym realne egzekwowanie opłat od wszystkich beneficjentów urządzeń,
• uprościć procedury wycinki w rowach melioracyjnych (z zachowaniem ochrony środowiska, ale bez blokowania podstawowych prac),
• rozwiązać problem rowów przydrożnych o charakterze jednocześnie technicznym i melioracyjnym (w szczególności przy drogach gminnych i powiatowych),
• doprowadzić do realnej partycypacji finansowej Lasów Państwowych i zarządców dróg w kosztach utrzymania systemu melioracyjnego.

9. Kontynuacja sprawdzonych programów inwestycyjnych dla spółek wodnych

Przedstawiciele spółek wodnych bardzo dobrze oceniali program PROW, który pozwalał na:

• zakup sprzętu (ciągniki, koparki, kosiarki, kosa spalinowa),
• odtwarzanie urządzeń melioracyjnych.

Jeden z uczestników mówił wprost:

„Świetny był program z agencji restrukturyzacji (PROW)… To był świetny program. Szkoda, że nikt w nowym planie strategicznym o tym nie pomyślał”.

9.1. Dlaczego w nowej perspektywie zrezygnowano z dedykowanego, prostego działania inwestycyjnego dla spółek wodnych na wzór PROW 2014–2020?

9.2. Czy rząd planuje przywrócenie takiego instrumentu (w PROW, PS WPR, KPO lub krajowych programach), skoro został on przez same spółki oceniony jako najbardziej efektywne narzędzie wsparcia? Jeśli tak – kiedy i w jakiej formie?

10. Edukacja, świadomość i rola państwa

Na posiedzeniu wyraźnie wskazywano, że:

• „Poprzez brak edukacji i poprzez brak podejścia strategicznego do niwelowania problemów związanych ze zmianami klimatycznymi (…) często robimy tak, że zamiast strategicznie przeciwdziałać tym zmianom, my po prostu gasimy już pożar, który wybuchł”.

10.1. Jakie ogólnopolskie działania edukacyjne, informacyjne i doradcze (dla rolników, samorządów, spółek, Lasów Państwowych, zarządców dróg) podjął rząd w latach 2024–2025, aby:

• promować małą retencję,
• uświadamiać konieczność partycypacji wszystkich użytkowników gruntów w kosztach melioracji,
• ograniczać konflikty z organizacjami ekologicznymi poprzez rzetelną informację, że „melioracja to nie jest osuszanie, to jest też retencja”, jak słusznie zauważył jeden z praktyków?