Interpelacja w sprawie pilnej potrzeby systemowych zmian i wdrożenia psychiatrii środowiskowej w Polsce

Szanowna Pani Minister,

z wielkim niepokojem przyjęłam wystąpienie rzecznika praw obywatelskich, w którym wskazuje się na narastający kryzys w obszarze opieki psychiatrycznej oraz niepewność co do przyszłości modeli psychiatrii środowiskowej w naszym kraju. Diagnoza rzecznika jasno pokazuje, że polski system opieki psychiatrycznej znajduje się na zakręcie - reformy zaś, które miały być trwałe, są przedłużane w formie doraźnych rozwiązań, bez powiązania z systemowym ramami. Z artykułu „Rozwój psychiatrii środowiskowej – wystąpienie RPO” wynika, że obecny system opieki psychiatrycznej w Polsce cechuje się szeregiem głębokich niedoskonałości.

RPO podkreśla, że bez systemowych zmian (a nie jedynie przedłużania programów pilotażowych) nie będzie możliwa trwała i długofalowa poprawa jakości opieki nad osobami w kryzysie psychicznym. Model leczenia środowiskowego (w którym pacjent pozostaje w swoim środowisku, z wsparciem ambulatoryjnym, terapią, interwencjami w miejscu zamieszkania) jest – zdaniem RPO – optymalną formą opieki, ponieważ nie prowadzi do stygmatyzacji ani wykluczenia społecznego. RPO wskazuje również, że rozwój psychiatrii środowiskowej mógłby przynieść realne oszczędności i lepsze wykorzystanie zasobów – skrócenie czasu hospitalizacji, zmniejszenie obłożenia oddziałów, odciążenie szpitali psychiatrycznych - to szczególnie istotne w warunkach, gdy liczne szpitale psychiatryczne borykają się z niedoborami kadrowymi i organizacyjnymi, zwłaszcza w porach nocnych i w weekendy, gdy na dyżurze pozostaje niewielka liczba lekarzy, odpowiadających za dużą liczbę pacjentów. Jednym z najpoważniejszych ostrzeżeń RPO jest planowana redukcja środków NFZ na psychiatrię – z poziomu ok. 9,117 mld zł do ok. 7,971 mld zł – co, w jego ocenie, może mieć charakter katastrofalny dla systemu i cofnąć wdrażaną reformę o lata. Tak znaczące cięcie budżetowe byłoby sprzeczne z deklaracjami, iż psychiatria pozostaje jednym z priorytetów resortu zdrowia. RPO podnosi także, że program pilotażowy centrów zdrowia psychicznego (CZP) – mimo obietnic – ma być ponownie przedłużony, a nie przekształcony w stały mechanizm systemowy. Ponadto brak jest jasności co do zabezpieczenia finansowania świadczeń psychiatrycznych i leczenia uzależnień od 2026 roku, co rodzi wielkie ryzyko destabilizacji reformy.

RPO przytacza również postulaty, zgłaszane m.in. podczas Nadzwyczajnego Kongresu Zdrowia Psychicznego – tj. zwiększenie finansowania, kontynuacja reform, ustanowienie ośrodka monitorującego reformę, włączenie psychiatrów, pacjentów i organizacji pozarządowych w proces planowania reform. Środowisko sygnalizuje, że czuje się nieinformowane i niedoinformowane o planach resortu w sprawie przyszłości psychiatrii, co potęguje alienację i brak zaufania. Dodatkowo RPO zauważa, że przerwa ponad dziesięciu miesięcy w zwoływaniu Rady do spraw Zdrowia Psychicznego dodatkowo podkreśla brak dialogu i brak koordynacji w obszarze psychiatrii.

W toku kampanii wyborczych, a nawet po ich zakończeniu, w debacie publicznej przedstawiciele obecnej koalicji rządzącej wielokrotnie składali obietnice reform w obszarze zdrowia psychicznego, w tym rozwinięcia modelu środowiskowego opieki psychiatrycznej oraz utworzenia centrów zdrowia psychicznego na terenie całego kraju. Jednakże – jak alarmuje RPO – program pilotażowy CZP zostaje ponownie przedłużony, a nie wdrożony w skali krajowej. W odpowiedzi na pismo RPO z 28 maja 2025 r. ministerstwo wskazało, że planuje nowelizację rozporządzenia regulującego pilotowanie CZP, a także że powołano Zespół ds. zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego (który ma opracować propozycje wdrożenia reformy), jednak te zapowiedzi ciągle nie zostały uzupełnione o konkretne daty wejścia w życie reform ani o precyzyjne rozwiązania organizacyjne i finansowe.

Mając na uwadze powyższe, proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy ministerstwo posiada aktualny harmonogram wdrożenia reformy psychiatrii środowiskowej (w tym transformacji pilotażowych centrów zdrowia psychicznego w stabilne jednostki systemu), z podaniem konkretnych dat i etapów wdrożenia?
2. Jakie działania legislacyjne zostały już podjęte (lub są w trakcie) w celu ustanowienia ustawowej regulacji CZP i psychiatrii środowiskowej jako elementu standardowego systemu opieki psychiatrycznej?
3. W jaki sposób ministerstwo planuje zagwarantować stabilność finansowania psychiatrii i leczenia uzależnień po roku 2025, aby uniknąć załamania reformy?
4. Jak ministerstwo zamierza zapewnić odpowiednie zasoby kadrowe i organizacyjne (lekarzy, psychologów, terapeutów, koordynatorów) do funkcjonowania CZP w całym kraju – także w mniejszych miejscowościach i obszarach wiejskich?
5. Czy przewidziano mechanizmy współpracy między sektorami (ochroną zdrowia psychicznego, opieką społeczną, jednostkami samorządu terytorialnego) w ramach psychiatrii środowiskowej? Jeśli tak – jakie?
6. W jaki sposób ministerstwo angażuje środowiska medyczne i opiekunów (pacjentów, NGO) w proces planowania i wdrażania reformy (zasada „nic o nas bez nas”)?
7. Czy ministerstwo przewiduje wprowadzenie wskaźników jakości i mechanizmów monitorowania efektywności funkcjonowania CZP oraz psychiatrii środowiskowej – np. skrócenie czasu hospitalizacji, zmniejszenie obłożenia oddziałów, wskaźniki reintegracji pacjentów?
8. Kiedy reformy w postaci rozporządzeń, ustaw lub aktów wykonawczych trafią do konsultacji publicznych, a następnie wejdą w życie w całym kraju? Kiedy pacjenci mogą oczekiwać realnej dostępności usług środowiskowej opieki psychiatrycznej?