Interpelacja w sprawie zapewnienia konstytucyjnych i międzynarodowych standardów w zakresie kar dożywotniego pozbawienia wolności, zwłaszcza w odniesieniu do stosowania izolacji długoterminowej oraz dostępu do opieki psychologicznej w jednostkach penitencjarnych

Szanowny Panie Premierze,

na podstawie art. 115 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zwracam się z interpelacją w sprawie warunków wykonywania kar dożywotniego pozbawienia wolności oraz długotrwałej izolacji więziennej, w kontekście obowiązywania:

- art. 30 Konstytucji RP (nienaruszalność godności człowieka),
- art. 40 Konstytucji RP (zakaz tortur i nieludzkiego traktowania),
- art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka,
- Reguł Mandeli ONZ dotyczących minimalnych standardów traktowania więźniów (Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ, 2015),
- zaleceń WHO dotyczących zdrowia psychicznego w jednostkach penitencjarnych,
- orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (m.in. Vinter i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 2013; Ramirez Sanchez przeciwko Francji, 2005).

W Polsce oraz wielu krajach europejskich są stosowane kary dożywotniego pozbawienia wolności, często połączone z wieloletnią izolacją więźnia w pojedynczej celi. Najnowsze badania naukowe jednoznacznie wskazują, że długotrwała izolacja (powyżej 15 dni) prowadzi do trwałej degradacji psychicznej i neurologicznej człowieka, co może stanowić formę nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Według ONZ i WHO system penitencjarny nie może powodować śmierci psychicznej osoby pozbawionej wolności.

Izolacja pozbawiona funkcji terapeutycznej lub resocjalizacyjnej nie spełnia konstytucyjnej definicji kary – zamiast chronić społeczeństwo, prowadzi do degradacji zarówno jednostki, jak i wartości moralnych samego państwa.

Prawdziwa kara nie polega na zniszczeniu człowieczeństwa sprawcy, lecz na uznaniu jego odpowiedzialności w sposób zgodny z prawem, godnością i cywilizacją zachodnią.

W związku z powyższym uprzejmie proszę o odpowiedź na pytania:

1. Czy rząd RP prowadzi ocenę zgodności warunków izolacji więźniów długoterminowych z art. 30 i 40 Konstytucji RP, a także z Regułami Mandeli ONZ?

2. Czy obecnie istnieje mechanizm sądowej lub niezależnej kontroli decyzji o przedłużaniu izolacji całodobowej wobec więźniów dożywotnich? Jeżeli nie – czy rząd planuje wprowadzenie obowiązkowej kontroli sądowej takiej izolacji co najmniej raz na 12 miesięcy?

3. Jaki jest aktualny wskaźnik zatrudnienia lekarzy psychiatrów i psychologów klinicznych na liczbę osadzonych w zakładach karnych, w szczególności w oddziałach typu zamkniętego? Czy odpowiada to minimalnym normom WHO (1 etat psychiatry na 300 osadzonych)?

4. Czy więźniowie dożywotni mają zapewniony stały dostęp do terapii psychologicznej, a nie wyłącznie farmakoterapii, która stosowana długoterminowo może im szkodzić zamiast pomagać?

5. Czy rząd planuje wdrożenie obowiązku okresowej (np. co 5 lat) kompleksowej oceny stanu psychicznego oraz możliwości zmniejszenia rygoru izolacji wobec osób skazanych na dożywocie zgodnie ze standardami ETPCz?

6. Czy rząd rozważy stworzenie programu terapeutyczno-resocjalizacyjnego dla więźniów dożywotnich, umożliwiającego zachowanie podstawowych funkcji psychicznych oraz realizację celu kary określonego w art. 67 Kodeksu karnego wykonawczego („wzbudzenie w skazanym woli współżycia w społeczeństwie z poszanowaniem prawa“)?