Interpelacja w sprawie potrzeby kompleksowej reformy ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych

Szanowny Panie Ministrze,

obowiązująca w Polsce ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, mimo licznych nowelizacji, wciąż opiera się na konstrukcjach prawnych powstałych w zupełnie innej rzeczywistości ustrojowej, społecznej i gospodarczej. Jest to akt ponad sześćdziesięcioletni, który w oczywisty sposób nie nadąża za zmianami cywilizacyjnymi, demograficznymi i obyczajowymi, w tym za upowszechnieniem kremacji, rozwojem pochówków urnowych, zmianą modelu rodziny oraz nowymi formami zarządzania przestrzenią cmentarną. Zgodnie z obowiązującymi przepisami regulacje dotyczące pochówku i przewozu zwłok stosuje się odpowiednio do pochówku i przewozu szczątków powstałych ze spopielenia zwłok. Ustawodawca w praktyce ograniczył się więc do odesłania, zamiast wprost uregulować specyfikę pochówków urnowych, kolumbariów czy innych współczesnych form upamiętniania zmarłych. Prowadzi to do licznych wątpliwości interpretacyjnych, m.in. w zakresie wymogów sanitarnych, stref ochronnych, sposobu lokalizowania grobów urnowych, a także zasad dysponowania grobem w razie zmiany sytuacji rodzinnej.

W praktyce pojawiają się poważne problemy z rozumieniem i stosowaniem pojęcia „prawa do grobu“, z ustalaniem, kto jest dysponentem miejsca pochówku, a kto tylko faktycznym płatnikiem opłat. Przepisy nie przystają do współczesnej mobilności społeczeństwa, częstych migracji wewnętrznych i zagranicznych oraz coraz częstszych sytuacji konfliktowych w rodzinach, co generuje liczne spory pomiędzy bliskimi zmarłej osoby a zarządcami cmentarzy. Szczególnie niepokojące są kwestie finansowe. Z jednej strony ustawa w art. 7 wyraźnie wskazuje katalog opłat dopuszczalnych, ograniczając je do świadczeń bezpośrednio związanych z pochówkiem. Z drugiej – rzeczywistość pokazuje bardzo szeroką, często dowolną praktykę nakładania rozmaitych opłat dodatkowych, które nie mają jednoznacznej podstawy ustawowej. Najnowsze orzecznictwo sądów administracyjnych oraz sądu najwyższej instancji w sprawach dotyczących opłat cmentarnych podważa legalność pobierania wielu z nich, co potwierdza, że obecne regulacje są niespójne, archaiczne i niewystarczające, a obywatele przez lata byli obciążani świadczeniami o wątpliwej podstawie prawnej. W praktyce funkcjonuje też bardzo duża rozpiętość opłat pomiędzy cmentarzami komunalnymi a wyznaniowymi. Z relacji obywateli wynika, że niektóre parafie ustalają stawki w sposób rażąco wygórowany w stosunku do kosztów faktycznie ponoszonych na utrzymanie cmentarza. Brakuje przejrzystych, jednolitych standardów, które ograniczałyby uznaniowość i nadmierną dowolność zarządców, a państwo nie zapewnia realnej ochrony konsumentów w tak wrażliwej sferze, jaką jest pochówek i pielęgnowanie pamięci o zmarłych.

Jednocześnie rząd dysponuje narzędziami regulacyjnymi w tym obszarze – do dziś obowiązuje m.in. rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie wymagań, jakie muszą spełniać cmentarze, groby i inne miejsca pochówku, co potwierdza, że Pański resort odgrywa istotną rolę w kształtowaniu ram prawnych dotyczących infrastruktury cmentarnej. W ocenie obywateli oraz ekspertów aktualny stan prawny można określić jako faktyczny chaos regulacyjny z archaiczną ustawą, fragmentarycznymi rozporządzeniami, ogromną rozpiętością stawek i praktyk, a także licznymi wątpliwościami co do zgodności części opłat z prawem. Wymaga to rzetelnego rozeznania problemu na poziomie rządowym oraz przygotowania kompleksowej, systemowej reformy.

W związku z powyższym proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytania.

1. Czy Ministerstwo Infrastruktury podziela ocenę, że obecne przepisy ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, mimo późniejszych nowelizacji, mają w dużej mierze charakter archaiczny i nieadekwatny do współczesnych warunków demograficznych, urbanistycznych i ekonomicznych oraz do realiów pochówków urnowych?

2. Czy ministerstwo dysponuje całościową diagnozą skutków obowiązywania obecnych regulacji, w szczególności w zakresie pochówków urnowych, funkcjonowania kolumbariów, zasad dysponowania grobami oraz praktyki ustalania opłat na cmentarzach komunalnych i wyznaniowych? Jeżeli takie analizy zostały przygotowane, proszę o ich przedstawienie lub o opis najważniejszych wniosków.

3. Czy ministerstwo monitoruje skalę sporów, skarg i postępowań sądowych dotyczących opłat cmentarnych, w tym praktyk polegających na pobieraniu opłat wykraczających poza katalog świadczeń bezpośrednio związanych z pochówkiem, wskazany w art. 7 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, oraz czy na tej podstawie wyciągnięto już wnioski co do konieczności zmiany prawa?

4. Czy ministerstwo zgadza się z tezą, że brak jasnych, nowoczesnych i spójnych regulacji w zakresie zasad dysponowania grobami, zasad prolongaty miejsc pochówku, szczegółowych regulacji dotyczących pochówków urnowych oraz wysokości i charakteru opłat prowadzi do faktycznego chaosu, nierównego traktowania obywateli oraz ryzyka nadużyć finansowych po stronie niektórych zarządców cmentarzy, w tym parafii?

5. Czy w resorcie Infrastruktury prowadzone są obecnie prace nad nową ustawą o cmentarzach i chowaniu zmarłych lub nad kompleksową nowelizacją obowiązującego aktu – samodzielnie lub we współpracy z innymi ministerstwami? Jeżeli tak, na jakim etapie znajdują się te prace, jaki jest przybliżony harmonogram działań oraz jakie są główne założenia planowanych zmian, zwłaszcza w obszarze pochówków urnowych, kolumbariów, prawa do grobu, katalogu dopuszczalnych opłat i nadzoru nad cmentarzami wyznaniowymi?

6. Jeżeli ministerstwo nie planuje w najbliższym czasie przedłożenia Sejmowi projektu nowej ustawy lub szerokiej nowelizacji ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, to z jakich przyczyn rezygnuje z takiej inicjatywy ustawodawczej, mimo jednoznacznych sygnałów problemowych płynących z praktyki, orzecznictwa sądów oraz licznych sygnałów obywatelskich?

7. Czy minister infrastruktury podjął lub zamierza podjąć inicjatywę międzyresortową z udziałem co najmniej ministra zdrowia, ministra spraw wewnętrznych i administracji, przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego oraz kościołów i innych związków wyznaniowych w celu wypracowania nowego, spójnego modelu regulacji prawnych dotyczących cmentarzy, grobów, pochówków urnowych oraz opłat pobieranych od obywateli?

Z wyrazami szacunku

Krzysztof Piątkowski
Poseł na Sejm RP