Interpelacja w sprawie kompetencji dyrektora Narodowego Centrum Nauki wynikających z ustawy o Narodowym Centrum Nauki w zakresie dotyczącym prowadzonych postępowań kontrolnych, w szczególności podstaw prawnych wydanego zarządzenia nr 5/2023 w przedmiocie procedury postępowania wyjaśniającego w sprawie podejrzenia naruszenia zasad rzetelności naukowej i ubiegania się o fundusze na badania z dnia 5.01.2023 r.

Zgodnie z ustawą o Narodowym Centrum Nauki z dnia 30 kwietnia 2010 roku do kompetencji Centrum należy finansowanie badań naukowych oraz nadzór nad ich realizacją (art. 20 ust. 1 pkt 1-3 ustawy o NCN). Do zadań Rady NCN należy m.in. wybór spośród wybitnych naukowców polskich i zagranicznych Zespołów Ekspertów odpowiedzialnych za ocenę wniosków złożonych w konkursach oraz wybór Zespołów Ekspertów odpowiedzialnych za ocenę merytoryczną związaną z rozliczeniem przyznanych środków (art. 18 pkt 7 ustawy o NCN). Z kolei dyrektor – na wniosek Rady – powołuje Zespoły Ekspertów, przy czym jest także uprawniony do wyznaczenia ekspertów zewnętrznych, w tym ekspertów zagranicznych. Zgodnie z art. 34 ust. 3 ustawy o NCN, dyrektor nadzoruje realizację projektów badawczych poprzez kontrolę w siedzibie podmiotu, który uzyskał finansowanie przez tzw. zespół kontrolujący.

Z powyższego wynika, że na gruncie ustawy o NCN organy Centrum powołują Zespoły Ekspertów do przeprowadzenia kontroli wstępnej (oceny wniosków złożonych w konkursach) jak i następczej (oceny merytorycznej związanej z rozliczeniem przyznanych środków). Ustawa o NCN nie przewiduje jednak szczegółowych unormowań w zakresie sposobu prowadzenia kontroli, w szczególności nie precyzuje procedury prowadzenia postępowań kontrolnych oraz środków ochronnych przysługujących podmiotowi kontrolowanemu. Ponadto, w dniu 5 stycznia 2023 r. zostało zmienione zarządzenie Dyrektora Narodowego Centrum Nauki nr 66/2022 z dnia 26 października 2022 r. w przedmiocie procedury postępowania wyjaśniającego w sprawie podejrzenia naruszenia zasad rzetelności naukowej i ubiegania się o fundusze na badania, które stanowi formę kontroli prowadzonej przez NCN, przy czym obowiązujące przepisy prawne nie przyznają uprawnień do wprowadzenia tak restrykcyjnego środka i nie można z nich wywieźć kompetencji dyrektora do wydania zarządzenia nr 5/2023.

W związku z brakiem szczegółowych unormowań prawnych, zwracam się do ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Z jakich powodów może być prowadzona kontrola podmiotu w rozumieniu art. 34 ust. 3 pkt 2 ustawy o NCN?

2. Czy istnieją ograniczenia w zakresie liczby prowadzonych w danym podmiocie kontroli projektów badawczych?

3. Czy przepisy prawne lub praktyka przewidują krzyżowe prowadzenie kontroli w jednym podmiocie? Jeżeli tak, to proszę o wskazanie, ile było takich przypadków w okresie ostatnich 5 lat?

4. W jakim terminie może być zarządzona kontrola projektu badawczego?

5. Czy kontrola projektu badawczego może mieć miejsce po jego ukończeniu i pozytywnym rozliczeniu? Jeśli tak, ile było takich przypadków w ostatnich 5 latach?

6. Jak dokładnie wygląda procedura wyboru ekspertów naukowych?

7. Jaka jest przyjmowana przez Centrum definicja eksperta?

8. Jaka jest procedura zmiany eksperta naukowego w trakcie kontroli? Czy podmiot kontrolowany może zgłosić żądanie zmiany eksperta naukowego? Jeżeli tak, to ile było przypadków zmiany eksperta naukowego na żądanie kontrolowanego w okresie ostatnich 5 lat?

9. Ile projektów zwrócono z uwagi na podejrzenie popełnienia nierzetelności naukowej w okresie ostatnich 5 lat?

10. W ilu przypadkach zwrot projektu skutkował wszczęciem procedury wyjaśniającej na podstawie zarządzenia nr 5/2023?

11. W ilu przypadkach podczas kontroli uznano, że doszło do naruszenia zasad etyki podczas realizacji projektu badawczego i czy każdorazowo projekt taki został zwrócony?

12. Jakie są możliwe sankcje za popełnienie nierzetelności naukowej, o której mowa w zarządzeniu nr 5/2023?

13. Jaka jest podstawa prawna wydania zarządzenia nr 5/2023 zmieniającego zarządzenie Dyrektora Narodowego Centrum Nauki nr 66/2022 z dnia 26 października 2022 r.?

14. W ilu przypadkach, w związku ze zwrotem projektu naukowego, doszło do złożenia zawiadomienia karnego przez NCN? W ilu takich przypadkach zawiadomienie karne skutkowało skazaniem lub przedstawieniem zarzutów karnych?

15. Czy dozwoloną praktyką jest kierowanie przez eksperta naukowego określonych żądań wobec Krajowej i Lokalnej Komisji Etycznej w celu uzyskania informacji na temat kontrolowanego?

16. Czy ekspert naukowy jest obowiązany do zachowania poufności danych podmiotu kontrolowanego?

17. W jaki sposób prowadzona jest kontrola podmiotu, którego kierownik projektu przebywa na stażu naukowym za granicą? Czy osobie przebywającej za granicą przysługują jakieś środki ochronne?

18. Czy były przypadki w okresie ostatnich 5 lat prowadzenia kontroli wobec kierownika projektu, który przebywał na stażu zagranicznym? W jakich porach i w jakich terminach zawiadamia się takie osoby o czynnościach eksperta?

19. W ilu projektach, które nie zostały zwrócone, stwierdzono prowadzenie badań bez wymaganej zgody LKE lub złamanie zasad etycznych?

20. Kto i w jakiej procedurze wybiera ekspertów do przeprowadzenia kontroli konkretnego projektu naukowego?

21. Czy Centrum posiada ekspertów naukowych z każdej możliwej dziedziny nauki? Jeżeli tak, to jakie są to dziedziny? Jeżeli nie, jaka jest procedura wyznaczenia eksperta, jeżeli żaden z powołanych przez Centrum ekspertów nie posiada dostatecznej wiedzy specjalnej do oceny projektu naukowego? W ilu przypadkach w ostatnich 5 latach został wyznaczony ekspert zewnętrzny lub zagraniczny?

22. W jaki sposób Centrum weryfikuje posiadanie wiedzy specjalnej przez poszczególnych ekspertów? Jakie są wytyczne i wymogi stawiane ekspertom?

23. Czy zatrudnieni w Centrum eksperci mogą otrzymywać finansowanie na projekty badawcze przyznawane w ramach NCN? Jeżeli tak, to ile było takich przypadków w ostatnich 5 latach? Kto dokonuje oceny wniosku konkursowego oraz oceny merytorycznej w takim przypadku?

24. Kto wybiera oraz w jakim trybie poszczególnych ekspertów do oceny wniosków złożonych w konkursach oraz do oceny merytorycznej związanej z rozliczeniem przyznanych środków?

25. Czy przepisy prawne wprowadzają jakieś ograniczenia w wyborze poszczególnych ekspertów do oceny wniosków konkursowych oraz oceny merytorycznej związanej z rozliczeniem środków?

26. Czy ten sam ekspert może jednocześnie dokonywać kontroli kilku projektów naukowych w danym podmiocie? Ile było takich przypadków w ostatnich 5 latach?

27. Czy § 3 ust. 1 zarządzenia nr 5/2023 jest zgodny z obowiązującymi przepisami prawa w zakresie w jakim wyłącza udział osób zewnętrznych w komisji (w skład komisji na mocy tego unormowania mogą wchodzić wyłącznie osoby zatrudnione w NCN lub pełniące funkcję w Radzie Narodowej NCN)?

28. Czy komisja powołana na mocy zarządzenia 5/2023 jest organem powielającym kompetencje Krajowej lub Lokalnej Komisji Etycznej? Jaki jest rozdział kompetencji pomiędzy komisją powołaną na mocy zarządzenia 5/2023 a Krajową i Lokalną Komisją Etyczną?

29. Dlaczego § 3 ust. 4 zarządzenia nr 5/2023 nie przewiduje możliwości odwołania od decyzji dyrektora?

30. Dlaczego § 5 ust. 8, 11 i 12 zarządzenia nr 5/2023 nie precyzuje katalogu sankcji, jakie mogą być nałożone w przypadku stwierdzenia nierzetelności naukowej, a także nie przewiduje procedury odwoławczej od decyzji dyrektora? Jakie sankcje są nakładane w toku tej procedury i jaka jest ich podstawa prawna o randze ustawy?

31. Czy w toku postępowania wyjaśniającego na mocy zarządzenia nr 5/2023 przysługuje stronie prawo do informacji oraz prawo do działania za pośrednictwem pełnomocnika?

Mając na uwadze brak szczegółowych unormowań w powyższym zakresie, a także podejrzenie, że zarządzenie nr 5/2023 zostało wydane bez upoważnienia ustawowego – w tym nie realizuje podstawowych zasad państwa demokratycznego (m.in. zasady zaufania obywateli do państwa, zasady przejrzystości działania, zasady dwuinstancyjności, zasady legalizmu), zwracam się do ministra z prośbą o szczegółowe udzielenie odpowiedzi na powyższe pytania.

Izabela Bodnar