Interpelacja w sprawie rzetelnego pomiaru i publicznego raportowania luki VAT w Polsce z rozróżnieniem na policy gap i compliance gap w latach 2015-2024/2025

Szanowny Panie Ministrze,

w debacie publicznej regularnie pojawiają się wypowiedzi polityków i komentatorów, w tym także prominentnych przedstawicieli obozu rządzącego (np. europosła Andrzeja Halickiego), które stawiają znak równości między publikowaną przez Komisję Europejską luką VAT a pogorszeniem ściągalności podatku i wzrostem przestępczości podatkowej. Przykładem takiej narracji są słowa: „w 2023 r. luka VAT wyniosła 13,5%, więc administracja gorzej ściąga podatki, a przestępcy mają się lepiej”.

Taka interpretacja jest metodologicznie błędna. „VAT gap” w rozumieniu KE to różnica między teoretycznym potencjałem podatkowym (VTTL) a faktycznymi wpływami, zatem łączy skutki dwóch zjawisk, którymi są:

1) policy gap – legalne decyzje państwa (obniżone stawki, zerowa stawka na żywność, 5% na energię, zwolnienia);
2) compliance gap – faktyczne wyłudzenia, zaniechania, niepłacenie.

W roku 2023 wysoki odczyt wynikał w dominującej mierze z czasowej polityki stawek (tarcze antyinflacyjne i słabsza konsumpcja), a nie z „załamania ściągalności”. Powielanie interpretacji „13,5% = gorsza ściągalność” wprowadza obywateli w błąd i zaciemnia rzeczywisty wymiar przestępczości podatkowej, który powinien być precyzyjnie mierzony i odnośnie do którego powinny być przekazywane precyzyjne komunikaty.

Kluczowe dla obywateli jest ujawnienie faktycznej skali wyłudzeń (karuzele, missing trader, nadużycia stawki 0% itd.), tak aby Polacy rozumieli, ile luki to „złodziejstwo”, a ile – legalne decyzje polityczne co do stawek i zwolnień, a także rozróżnianie metodologii liczenia luki VAT:

1) VTTL (VAT Total Tax Liability) – teoretyczna „podstawa” podatku VAT wyliczana na bazie rachunków narodowych i struktury konsumpcji;
2) VAT gap (wg KE) = (VTTL – faktyczne wpływy z VAT)/VTTL;
3) policy gap – część VTTL, której państwo świadomie nie pobiera (obniżone stawki, zwolnienia, wyłączenia);
4) compliance gap – realna luka egzekucyjna: przestępstwa, oszustwa, niewpłacony VAT, błędy, upadłości, spory, opóźnienia;
5) kluczowy błąd narracyjny: utożsamianie VAT gap z przestępczością – VAT gap zawiera policy gap.

W latach 2015–2019 nastąpiła duża poprawa ściągalności (spadek luki całkowitej), intensywny pakiet uszczelniający (JPK, STIR, odwrotne obciążenia, split payment).

W latach 2022–2024 rząd, aby obniżyć obciążenia obywateli, czasowo obniżył stawki VAT (0% żywność, 5% energia itd.) oraz zmiany koniunktury. Metodologia KE oparta na modelu średnich stawek nie odzwierciedla w pełni miesięcznej, realnej struktury stawek i zmian wprowadzanych ad hoc w czasie kryzysu inflacyjnego.

Bez rozbicia na policy i compliance nie wiemy, jaka jest rzeczywista skala przestępczości, i wprowadza to, przez nieodpowiedzialnych polityków, Polaków w błąd.

Ministerstwo Finansów dysponuje narzędziami, których KE nie ma: JPK_VAT, KSeF (e-faktura), split payment, mikrodane analityczne KAS.

To pozwala:

1) odtworzyć rzeczywiste obroty w stawkach 0/5/8/23% według PKD/GTU i skorygować VTTL o faktycznie obowiązujące stawki (zamiast historycznych średnich);
2) wskazać segmenty ryzyka (handel z UE poza OSS/IOSS, łańcuchy MTIC, szybkie rotacje płatności);
3) oszacować realną compliance gap (niewpłacony/nadużyty VAT) w ujęciu branżowym i terytorialnym.

Polacy mają prawo wiedzieć, jaka część luki VAT to przestępstwa i zaniechania (compliance), a jaka to skutek obowiązujących przepisów (policy). Łączenie tych dwóch zjawisk w jednym, medialnym procencie wprowadza w błąd, co było widoczne w wypowiedziach publicznych (m.in. wspomnianego posła Halickiego). Państwo powinno publikować dwa równoległe wskaźniki i oddzielny komentarz dla każdego roku.

Ponadto jako ustawodawca mam obowiązek dbać o rzetelną informację publiczną, a ministerstwo takie dane powinno ujawniać. Gdy z jednego wskaźnika robi się propagandowy bat („luka wzrosła – państwo zawiodło”), społeczeństwo nie odróżnia legalnych preferencji stawek od faktycznego złodziejstwa. To osłabia legitymizację realnej walki z przestępstwami i rozmywa odpowiedzialność. Rzetelne rozbicie policy vs compliance jest możliwe i w naszym zasięgu – wymaga jedynie woli publikacji tego, co i tak jest liczone w Ministerstwie Finansów na potrzeby analityki ryzyka.

W związku z powyższym uprzejmie proszę Pana Ministra o odpowiedź na poniższe pytania oraz postulaty (lata 2015–2024/2025):

1. Proszę o przedstawienie pełnej ścieżki obliczeń VTTL (VAT Total Tax Liability) w wersji krajowej, liczonych na rzeczywistych stawkach obowiązujących w poszczególnych miesiącach/kwartałach (w tym 0% na żywność, 5% na energię i inne stawki „tarczowe”), wraz z opisem źródeł, założeń i wrażliwości.
2. Proszę o przedstawienie wyliczenia VTTL wg metodologii KE (dla porównywalności międzynarodowej) z tabelą różnic pokazującą wpływ faktycznych stawek i struktury konsumpcji w Polsce.
3. Jaka jest roczna i kwartalna wartość: VTTL, faktycznych wpływów z VAT (kasowo i memoriałowo), policy gap i compliance gap (w % VTTL i mld zł) w latach 2015–2024/2025? Proszę o prezentację dla 2022–2024 tych samych wielkości miesięcznie, aby uchwycić efekty tarcz.
4. Proszę o publikację spójnych szeregów (2015–2024/2025) w jednym arkuszu: VTTL (mld zł), wpływy VAT (kasowo/memoriałowo, mld zł), policy gap i compliance gap (w % VTTL i mld zł) – z opisem metod i rewizji.
5. Proszę o podanie policy gap (w % VTTL i mld zł) z rozbiciem na stawki (0/5/8/23%) oraz na główne grupy towarowo-usługowe (żywność, energia, paliwa, finanse, edukacja, zdrowie itd.) dla każdego roku i kwartału.
6. Proszę o podanie compliance gap (w % VTTL i mld zł) z rozbiciem na mechanizmy nadużyć: MTIC/karuzele, „missing trader”, fikcyjne faktury, nadużycia stawki 0%, zawyżone odliczenia, OSS/IOSS, błędy, upadłości – w ujęciu rocznym i kwartalnym.
7. Proszę o podanie rozbicia branżowego wg PKD (sekcje 2-cyfrowe) policy i compliance gap – z wskazaniem sekcji o najwyższym ryzyku i zmian rok do roku.
8. Proszę o przedstawienie rozbicia wg grup towarowo-usługowych GTU, ze wskazaniem grup najwyższego ryzyka (np. energia, paliwa, elektronika, metale, tekstylia) i trendów.
9. Proszę o przedstawienie rozbicia wg kanałów handlu: wewnątrzunijnych (WDT/WNT, triangulacje) oraz poza UE (import/eksport, IOSS/OSS) – dla policy i compliance gap.
10. Proszę o pokazane rozbicia wg wielkości podmiotów (mikro-, MŚP, duże): liczba postępowań, wartość sporów, odzysk, udział w policy/compliance gap.
11. Proszę o przedstawienie mapy województw policy i compliance gap oraz wskaźniki efektywności kontroli KAS na poziomie regionów.
12. Ile było postępowań KAS/US (kontrole krzyżowe, analityka JPK, działania operacyjne, blokady STIR, zabezpieczenia majątkowe) – rocznie i kwartalnie w latach 2015–2024/2025?
13. Jaka była skuteczność egzekwowania: odzyskane kwoty (mld zł), odsetek spraw zakończonych decyzją ostateczną (hit rate), średni czas trwania postępowań, średnia wartość sporu – w ww. okresie?
14. Jaki był koszt egzekwowania (koszty operacyjne aparatu skarbowego) i współczynnik zwrotu (ROI) z działań uszczelniających – rocznie?
15. Jaka była wycena wpływu czasowych obniżek stawek w 2022–2024 (0% żywność, 5% energia itd.) na policy gap – w p.p. i mld zł – z podziałem na miesiące/kwartały?
16. Jak wygląda symulacja kontrfaktyczna dla lat 2022–2024: jaka byłaby policy gap i compliance gap, gdyby nie wprowadzono czasowych obniżek i obowiązywały stawki sprzed tarcz (prosimy o warianty i założenia)?
17. Czy ministerstwo potwierdza, że w 2023 r. większość opublikowanej przez KE VAT gap wynikała z policy gap (czasowe stawki i słabsza konsumpcja), a nie z istotnego wzrostu przestępczości? Prosimy o liczby i udział procentowy obu komponentów?
18. Które segmenty PKD/GTU były w latach 2015–2024/2025 najbardziej ryzykowne pod względem compliance gap oraz jak zmieniały się ich poziomy (wzrosty/spadki) w czasie?
19. Czy ministerstwo wdroży coroczny publiczny raport „Policy & Compliance Gap – Polska” (z danymi otwartymi) i czy zostanie ustalony stały termin publikacji do końca III kwartału roku następnego?
20. Czy dane zostaną udostępnione w formatach otwartych (CSV/XLSX) z opisami pól oraz czy ministerstwo opublikuje kod metodyczny (R/Python) wraz ze słownikami (PKD, GTU, mapowania stawek i zwolnień, typologia nadużyć) oraz API (np. dane.gov.pl/BDL)?
21. Czy ministerstwo zapewni narzędzia weryfikacji/rewidowalności (metadata, wersjonowanie, historia rewizji), aby obywatele mogli odtworzyć obliczenia i porównać wyniki z metodologią KE?
22. Czy zostaną ujednolicone definicje i słowniki (PKD/GTU, klasyfikacja nadużyć, mapping stawek) dla całej serii 2015–2024/2025, tak by zapewnić pełną porównywalność między latami?
23. Czy ministerstwo zagwarantuje, że co roku opublikuje minimalny zestaw wskaźników:

a) VAT gap (KE-compatible),
b) policy gap (PL-specific) – na rzeczywistych stawkach, z podziałem na stawki i główne grupy towarowo-usługowe,
c) compliance gap (PL-specific) – z podziałem na mechanizmy nadużyć i sektory,
d) efekty działań KAS – odzysk, zabezpieczenia, czas i skuteczność (hit rate),
e) symulacje kontrfaktyczne – wpływ zmian stawek i koniunktury?

24. Czy ministerstwo opublikuje notę metodologiczną (językiem zrozumiałym dla opinii publicznej), która wyjaśni różnicę między VAT gap (KE) a wskaźnikami policy i compliance, aby uniknąć błędnych interpretacji w debacie publicznej?