Interpelacja w sprawie dramatycznej sytuacji finansowej Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN

Szanowny Panie Ministrze,

zwracamy się do Pana w sprawie niezwykle trudnej sytuacji finansowej Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk (CAMK PAN) – jednej z najbardziej zasłużonych i rozpoznawalnych polskich instytucji naukowych, która zatrudnia ponad 60 naukowców i realizuje ponad 50 projektów badawczych.

Z informacji przekazanych przez dyrektora instytutu prof. Rafała Moderskiego oraz doniesień medialnych wynika, że centrum znalazło się na skraju bankructwa. Przyczyną jest konieczność wypłaty blisko 4 milionów złotych odszkodowania za wieloletnie bezumowne korzystanie z działki, na której znajduje się siedziba ośrodka przy ul. Bartyckiej 18 w Warszawie.

Problem ten nie powstał z winy naukowców ani obecnych władz instytutu. Jego źródła sięgają lat 70. XX wieku i wynikają z dawnych decyzji dotyczących własności gruntów należących wówczas do Skarbu Państwa. Dopiero po wielu latach sądy przyznały prawo własności osobom prywatnym.

W efekcie CAMK PAN został zobowiązany do wypłaty odszkodowań – najpierw w 2015 roku (ponad 2,5 mln zł), a obecnie, po prawomocnym wyroku z początku 2025 roku, kolejnych 2,2 mln zł plus odsetki, co daje niemal 4 mln złotych.

Instytut nie dysponuje takimi środkami. Aby zapłacić pierwszą ratę w wysokości ok. 2 mln zł, zmuszony był przeznaczyć fundusze zarezerwowane na badania naukowe i realizację grantów. Oznacza to, że zagrożone są projekty o łącznej wartości wielu milionów złotych finansowane ze środków krajowych i europejskich.

Jak podaje dyrektor, instytut czterokrotnie zwracał się o pomoc do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Polskiej Akademii Nauk oraz Kancelarii Prezesa Rady Ministrów – niestety, do dziś nie otrzymał żadnej konkretnej odpowiedzi.

Sytuacja ta jest nie tylko poważnym problemem finansowym, ale także dowodem na brak skutecznych mechanizmów, które chroniłyby instytuty naukowe przed skutkami dawnych decyzji administracyjnych i błędów własnościowych sprzed kilkudziesięciu lat.

CAMK PAN to ośrodek o ogromnym znaczeniu dla polskiej nauki. Powstał w 1956 roku, a od 1978 roku działa w obecnej lokalizacji. Jego naukowcy współpracują z najlepszymi instytucjami badawczymi na świecie, realizują międzynarodowe projekty i publikują w najbardziej prestiżowych czasopismach. Upadek tej placówki byłby ciosem w wizerunek polskiej nauki i zaprzepaszczeniem dziesięcioleci pracy całych pokoleń badaczy.

W związku z powyższym, na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 907), prosimy o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego jest świadome sytuacji finansowej CAMK PAN i jakie działania zostały dotychczas podjęte w tej sprawie?
2. Dlaczego instytut, mimo wielokrotnych pism kierowanych do ministerstwa, nie otrzymał żadnej konkretnej odpowiedzi przed ujawnieniem sytuacji przez media?
3. Kiedy resort nauki planuje udzielić instytutowi wsparcia finansowego lub prawnego, które pozwoli uniknąć egzekucji komorniczej i utraty dorobku naukowego?
4. Czy rząd planuje stworzenie mechanizmu pomocy dla instytucji naukowych znajdujących się w podobnej sytuacji, wynikającej z dawnych błędów własnościowych?
5. Czy ministerstwo zamierza podjąć współpracę z Polską Akademią Nauk oraz Kancelarią Prezesa Rady Ministrów, by wspólnie wypracować szybkie rozwiązanie w tej konkretnej sprawie?
6. Jakie działania podejmie Pan Minister, by zapewnić ciągłość funkcjonowania Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN i ochronić jego dorobek przed zniszczeniem?

Panie Ministrze, dyrektor instytutu powiedział w rozmowie z dziennikarzami: „Wygląda na to, jakby państwa w ogóle nie interesowało, co stanie się z tak znaczącą, prestiżową instytucją naukową, która od lat buduje wizerunek polskiej nauki na świecie. Nie rozumiem tego – rozkłada ręce – czuję, jakbym walił głową w mur”. To dramatyczne słowa naukowca, który zamiast zajmować się badaniami nad Wszechświatem, musi walczyć o przetrwanie swojej placówki. Trudno zrozumieć, że w XXI wieku państwo polskie nie potrafi skutecznie pomóc jednej z najważniejszych instytucji badawczych w kraju.