Interpelacja w sprawie zmiany zasad zwrotu poręczenia majątkowego oskarżonemu, jeśli środki przechowywane były na oprocentowanym rachunku bankowym i jednocześnie doszło do skazania

Szanowny Panie Ministrze,

ogólne zasady postępowania z przedmiotem poręczenia majątkowego w razie ustania poręczenia reguluje art. 269 § 2 K.p.k., w myśl którego "z chwilą ustania poręczenia majątkowego przedmiot poręczenia zwraca się, a sumę poręczenia zwalnia się...". Z przepisu tego nie wynika jednak, że osobie składającej poręczenie nie przysługuje uprawnienie żądania odsetek od przyjętej sumy poręczenia.

Określone w przepisach art. 266 K.p.k. i nast. poręczenie stanowi środek zapobiegawczy wkraczający w prawa majątkowe osoby poręczającej.

Po ustanowieniu poręczenia osoba poręczająca pozostaje właścicielem, w rozumieniu prawa cywilnego, przedmiotów poręczenia, a organ przyjmujący poręczenie majątkowe jedynie włada przedmiotem poręczenia, do czasu jego ustania.

Kodeks cywilny jako podstawowe uprawnienia właściciela wymienia uprawnienie do korzystania z rzeczy i do rozporządzania rzeczą (art. 140 K.c.).

Z kolei pojęcie korzystania z rzeczy obejmuje w szczególności uprawnienie do pobierania pożytków i innych dochodów z rzeczy.

Zgodnie z art. 64 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej "każdy ma prawo własności i innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia", zaś wedle art. 64 ust. 3 Konstytucji RP „własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie w jakim nie narusza ona istoty prawa własności".

Wobec powyższego w obecnym stanie prawnym, nie ma takich uregulowań, które pozwalałyby na ograniczenie prawa własności poręczającego w zakresie możliwości pobierania przez niego pożytków, od sum pieniężnych, złożonych na oprocentowanych lokatach bankowych. Ograniczenia tego rodzaju wprowadzał w przeszłości przepis § 18 ust. 5 rozporządzenia Ministra Finansów z 26.12.2006 r. w sprawie szczególnych zasad prowadzenia gospodarki finansowej i działalności inwestycyjnej sądów powszechnych (Dz. U. Nr 247 poz. 1814), określający sposób postępowania z oprocentowaniem naliczanym od sum depozytowych złożonych w związku z toczącym się postępowaniem sądowym (a więc również sumy poręczenia majątkowego składanego w postępowaniu karnym) i nakazujący traktować to oprocentowanie jako dochody budżetu państwa.

Powyższy przepis został, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4.09.2006 r., wydanym w sprawie U/05, uznany za niezgodny z art. 64 ust. 1 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP i utracił moc. Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku orzekł, że „inaczej sytuacja przedstawia się w odniesieniu do zakwestionowanego § 18 ust. 5 r.g.f.s. Również w tym przepisie przyjęto analogiczną regułę, wedle której oprocentowanie sum depozytowych sądów złożonych w związku z postępowaniem karnym, karnym skarbowym, administracyjnym, cywilnym oraz w sprawach o wykroczenia stanowi dochód budżetu państwa. Jak jednak wskazano powyżej, wykładnia § 18 ust. 5 dokonywana w związku z ust. 6 r.g.f.s. prowadzi do wniosku, iż dotyczy ona również podmiotów odrębnych od Skarbu Państwa. Rozwiązanie takie automatycznie, bez względu na sytuację, pozbawia prawa pobierania pożytków (oprocentowania) od własnych środków. Mimo różnic co do trybu postępowania (karne, karno-skarbowe, administracyjne, cywilne, w sprawach o wykroczenia), przesłanek składania środków pieniężnych oraz kwalifikacji jednostek organizacyjnych i podmiotów będących depozytariuszami, prawodawca wszystkie te sytuacje traktuje tak samo. Być może możliwe byłoby w określonych sytuacjach wskazanie konstytucyjnego uzasadnienia przemawiającego za przyjęciem rozwiązania zawartego w § 18 ust. 5, jednakże prawodawca musiałby dokonać indywidualizacji takich sytuacji, z uwzględnieniem stosownego do wymagań Konstytucji RP uzasadnienia i na wymaganym przez Konstytucję RP, ustawowym poziomie regulacyjnym. Kwestionowany przepis tym wymaganiom nie czyni zadość w żadnej mierze.”

Trybunał Konstytucyjny zakwestionował zatem po pierwsze zrównanie w skutkach depozytów wynikających z różnych przepisów prawa (karne, karne skarbowe, administracyjne, cywilne, w sprawach o wykroczenia) a także zakwestionował możliwość ograniczenia prawa własności w zakresie pobierania pożytków z rzeczy złożonej do depozytu na poziomie regulacji rozporządzenia, jako niezgodną z Konstytucją RP.

W mojej ocenie zasadne jest uregulowanie w przepisach rangi ustawowej zasady, że w przypadku poręczenia wpłacanego przez oskarżonego, w przypadku jego skazania przez sąd, poręczenie majątkowe podlega zwrotowi w kwocie nominalnej, zaś oprocentowanie powstałe w związku z przechowywaniem poręczenia na oprocentowanym rachunku bankowym stanowi dochód budżetu państwa.

Obecna praktyka, polegająca na tym, że osobie skazanej zarówno na karę bezwzględnego pozbawienia wolności, jak i na inne kary zwraca się poręczenie z odsetkami (oprocentowaniem) jest społecznie nieakceptowalna i odbierana jest przez społeczeństwo w ten sposób, że skazany uzyskuje korzyść ze złożonego poręczenia mimo skazania. Nawet gdy skazany ukrywa się w celu uniknięcia odbycia kary pozbawienia wolności, za okres ukrywania się należne są mu odsetki od poręczenia, które podlega zwrotowi z chwilą rozpoczęcia odbywania kary pozbawienia wolności. Takie rozwiązanie nie może się ostać i wymaga radykalnej zmiany przepisów.

Modyfikacji rozszerzającej w tym zakresie powinien podlegać art. 269 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2025 r., poz. 46 ze zm), poprzez dodanie np. § 2a w brzmieniu „W przypadku ustania poręczenia na skutek prawomocnego skazania albo rozpoczęcia przez oskarżonego odbywania kary pozbawienia wolności przedmiot poręczenia zwraca się w wysokości nominalnej bez odsetek wynikających z oprocentowania powstałego na skutek przechowywania przedmiotu poręczenia na oprocentowanym rachunku bankowym. Powstałe oprocentowanie stanowi dochód budżetu państwa."

Zwracam się zatem z pytaniem: Czy ministerstwo ma w planach przygotowanie stosownego projektu ustawy w powyższym zakresie?

Z wyrazami szacunku

Wojciech Król
Poseł na Sejm RP